Nguyên nhân polyp đại tràng: Vì sao hình thành, ai có nguy cơ cao?

Nguyên nhân polyp đại tràng chủ yếu liên quan đến sự tăng sinh bất thường của tế bào niêm mạc, thường gắn với những biến đổi gen tích lũy theo thời gian. Quá trình này có thể chịu ảnh hưởng của tuổi tác, yếu tố di truyền, tiền sử bệnh lý và lối sống. Tuy nhiên, không phải trường hợp nào cũng xác định được nguyên nhân cụ thể, và có yếu tố nguy cơ không đồng nghĩa chắc chắn sẽ hình thành polyp.

Polyp đại tràng hình thành khi tế bào niêm mạc tăng sinh bất thường, tạo thành khối mô nhô vào lòng ruột.

Đột biến gen có thể xuất hiện ngẫu nhiên trong quá trình sống hoặc liên quan đến hội chứng di truyền.

Tuổi tác, tiền sử gia đình, hút thuốc, thừa cân, ít vận động và một số đặc điểm trong chế độ ăn có thể làm tăng nguy cơ.

Người mắc bệnh viêm ruột mạn tính hoặc hội chứng di truyền cần được đánh giá nguy cơ riêng.

Nội soi đại tràng giúp phát hiện polyp; duy trì lối sống lành mạnh và tầm soát đúng thời điểm giúp quản lý nguy cơ.

1. Những yếu tố nào làm tăng nguy cơ hình thành polyp đại tràng?

Nguy cơ hình thành polyp đại tràng chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố kết hợp. Một số yếu tố như tuổi tác và tiền sử gia đình không thể thay đổi, trong khi hút thuốc, thừa cân, ít vận động và một số thói quen ăn uống có thể điều chỉnh.

• Tuổi tác: Nguy cơ xuất hiện polyp thường tăng theo tuổi do những biến đổi tế bào tích lũy trong quá trình sống. Tuy nhiên, người trẻ vẫn có thể mắc polyp, đặc biệt khi có tiền sử gia đình hoặc hội chứng di truyền.
• Tiền sử gia đình: Người có cha mẹ, anh chị em ruột hoặc người thân mắc ung thư đại trực tràng hay polyp nguy cơ cao có thể có nguy cơ cao hơn. Mức độ nguy cơ phụ thuộc vào mối quan hệ huyết thống, tuổi người thân được chẩn đoán và số người trong gia đình mắc bệnh.
• Chế độ ăn uống: Chế độ ăn nhiều thịt đỏ, thịt chế biến sẵn và ít thực phẩm giàu chất xơ có liên quan đến nguy cơ ung thư đại trực tràng. Tuy nhiên, không thể khẳng định một loại thực phẩm đơn lẻ là nguyên nhân trực tiếp gây polyp ở một người cụ thể.
• Hút thuốc lá và uống rượu bia: Đây là những yếu tố lối sống có liên quan đến nguy cơ tổn thương đại trực tràng. Không hút thuốc và hạn chế hoặc tránh rượu bia là những lựa chọn có lợi cho sức khỏe nói chung.
• Thừa cân, béo phì và ít vận động: Các yếu tố này có liên quan đến nguy cơ polyp tuyến và ung thư đại trực tràng. Duy trì cân nặng hợp lý, vận động thường xuyên và hạn chế ngồi lâu giúp cải thiện sức khỏe chuyển hóa.
• Bệnh lý đi kèm: Một số tình trạng như đái tháo đường type 2 có thể liên quan đến nguy cơ polyp hoặc ung thư đại trực tràng cao hơn. Tuy nhiên, mối liên quan này không có nghĩa đái tháo đường là nguyên nhân trực tiếp gây polyp trong mọi trường hợp.
• Rối loạn tăng sinh tế bào niêm mạc: Polyp hình thành khi các tế bào niêm mạc phát triển bất thường. Những thay đổi di truyền tích lũy trong tế bào có thể thúc đẩy quá trình này; ở một số loại polyp tuyến và polyp răng cưa, các biến đổi phân tử nhất định có thể dẫn đến sự phát triển của tổn thương tiền ung thư.

Polyp đại tràng có thể hình thành khi các tế bào niêm mạc tăng sinh bất thường. Một số tổn thương có liên quan đến những biến đổi gen trong quá trình sống, trong khi một số khác xuất phát từ hội chứng di truyền làm tăng nguy cơ hình thành polyp và ung thư đại trực tràng. Thông tin về cơ chế di truyền và các hội chứng liên quan được trình bày trong tài liệu của Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI). Đọc tài liệu NCI về di truyền ung thư đại trực tràng

2. Đột biến gen và di truyền có liên quan đến polyp đại tràng không?

Có. Những biến đổi gen có thể làm rối loạn cơ chế kiểm soát sự tăng trưởng của tế bào niêm mạc đại tràng. Tuy nhiên, cần phân biệt đột biến mắc phải trong quá trình sống với biến thể gen được di truyền từ cha mẹ.

• Hội chứng đa polyp tuyến gia đình (FAP): Có thể khiến người bệnh hình thành hàng trăm đến hàng nghìn polyp tuyến trong đại tràng. Nếu không được theo dõi và xử trí phù hợp, nguy cơ ung thư đại trực tràng tăng cao.
• Hội chứng Lynch: Là hội chứng ung thư di truyền làm tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng và một số ung thư khác. Người mắc hội chứng này không nhất thiết có hàng trăm polyp.
• Các hội chứng polyp hamartoma: Chẳng hạn hội chứng Peutz–Jeghers và hội chứng đa polyp thiếu niên. Người mắc có thể cần theo dõi chuyên biệt tùy hội chứng và tiền sử gia đình.

Người có nhiều polyp, phát hiện polyp ở tuổi trẻ hoặc có nhiều người thân mắc ung thư đại trực tràng nên trao đổi với bác sĩ về khả năng đánh giá nguy cơ di truyền. Không phải ai có polyp cũng cần xét nghiệm gen; chỉ định phụ thuộc vào đặc điểm lâm sàng và tiền sử gia đình.

3. Viêm đại tràng mạn tính có gây polyp đại tràng không?

Người mắc viêm loét đại tràng hoặc bệnh Crohn có thể xuất hiện các tổn thương dạng polyp viêm do niêm mạc bị tổn thương và tái tạo nhiều lần. Những tổn thương này thường được gọi là polyp giả hoặc tổn thương dạng polyp viêm, không đồng nghĩa với polyp tuyến tiền ung thư.

Tuy nhiên, cần phân biệt hai vấn đề:

• Tổn thương dạng polyp viêm: Hình thành trong quá trình niêm mạc bị viêm, tổn thương và phục hồi. Bản thân tổn thương này thường không phải polyp tiền ung thư.
• Nguy cơ ung thư ở người mắc bệnh viêm ruột: Viêm loét đại tràng hoặc Crohn có tổn thương đại tràng kéo dài có thể làm tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng. Nguy cơ phụ thuộc vào thời gian mắc bệnh, phạm vi tổn thương, mức độ viêm và các yếu tố liên quan.

Vì vậy, không nên hiểu rằng mọi trường hợp viêm đại tràng đều gây polyp hoặc cứ xuất hiện polyp viêm là có nguy cơ ung thư cao. Người mắc bệnh viêm ruột mạn tính cần kiểm soát tình trạng viêm và thực hiện nội soi giám sát theo hướng dẫn của bác sĩ.

4. Có thể phòng ngừa polyp đại tràng bằng cách nào?

Không có biện pháp nào giúp phòng ngừa hoàn toàn polyp đại tràng, nhưng điều chỉnh lối sống, duy trì chế độ ăn uống lành mạnh và nội soi tầm soát đúng thời điểm có thể giúp giảm một số yếu tố nguy cơ, đồng thời phát hiện sớm và loại bỏ các polyp có khả năng tiến triển thành ung thư đại trực tràng.

• Ăn uống cân bằng: Tăng cường rau xanh, trái cây, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt để bổ sung chất xơ. Hạn chế thịt chế biến sẵn và tránh tiêu thụ quá nhiều thịt đỏ.
• Duy trì cân nặng hợp lý: Kiểm soát cân nặng giúp cải thiện sức khỏe chuyển hóa và hạn chế những nguy cơ liên quan đến thừa cân, béo phì.
• Vận động thường xuyên: Duy trì hoạt động thể chất phù hợp, hạn chế ngồi liên tục trong thời gian dài.
• Không hút thuốc lá: Tránh hút thuốc chủ động và hạn chế tiếp xúc với khói thuốc.
• Hạn chế rượu bia: Tránh uống quá mức và cân nhắc không sử dụng rượu bia để giảm các nguy cơ sức khỏe liên quan.
• Tầm soát đúng thời điểm: Trao đổi với bác sĩ về thời điểm nội soi dựa trên tuổi, tiền sử gia đình và các yếu tố nguy cơ. Người từng có polyp cần tuân thủ lịch nội soi theo dõi riêng.

5. Khi nào cần nội soi đại tràng để phát hiện polyp?

Polyp đại tràng thường không gây triệu chứng ở giai đoạn đầu. Vì vậy, nội soi tầm soát có vai trò quan trọng trong phát hiện tổn thương trước khi xuất hiện biến chứng hoặc tiến triển thành ung thư.

Thời điểm bắt đầu tầm soát và khoảng cách giữa các lần kiểm tra phụ thuộc vào tuổi, tiền sử gia đình, tiền sử polyp và tình trạng sức khỏe. Người có nguy cơ cao có thể cần được kiểm tra sớm hơn hoặc theo dõi thường xuyên hơn so với người nguy cơ trung bình.

Bác sĩ có thể chỉ định nội soi hoặc đánh giá thêm khi người bệnh có các dấu hiệu như:

• Đi ngoài ra máu hoặc phát hiện máu trong phân.
• Thiếu máu thiếu sắt không rõ nguyên nhân.
• Thay đổi thói quen đại tiện kéo dài.
• Đau bụng kéo dài hoặc sụt cân không chủ ý kèm những biểu hiện bất thường khác.

6. Câu hỏi thường gặp về nguyên nhân polyp đại tràng

Polyp đại tràng có phải do ăn uống không lành mạnh không?

Chế độ ăn có thể liên quan đến nguy cơ polyp và ung thư đại trực tràng, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất. Không thể kết luận một người hình thành polyp chỉ vì ăn nhiều thịt đỏ, ít rau hoặc có thói quen ăn uống không lành mạnh.

Polyp đại tràng có di truyền không?

Phần lớn polyp xuất hiện rải rác trong quá trình sống, nhưng một số hội chứng di truyền làm tăng nguy cơ hình thành nhiều polyp hoặc ung thư đại trực tràng. Người phát hiện nhiều polyp khi còn trẻ hoặc có tiền sử gia đình đáng chú ý nên trao đổi với bác sĩ về nguy cơ di truyền.

Người trẻ có bị polyp đại tràng không?

Có. Nguy cơ thường tăng theo tuổi nhưng polyp vẫn có thể xuất hiện ở người trẻ. Tiền sử gia đình, hội chứng di truyền và một số bệnh lý có thể làm thay đổi nguy cơ.

Giá cắt polyp đại tràng bao nhiêu? Các khoản chi phí cần biết

Các loại polyp đại tràng: Loại nào nguy hiểm, có nguy cơ ung thư?