Nguyên nhân gây hội chứng ruột kích thích là gì? Các yếu tố liên quan và cách điều trị

Nguyên nhân gây hội chứng ruột kích thích chưa được xác định rõ, nhưng có thể do rối loạn tương tác não – ruột, nhu động ruột bất thường, tăng nhạy cảm nội tạng, mất cân bằng hệ vi sinh, nhiễm trùng tiêu hóa trước đó và yếu tố gia đình. Căng thẳng, chế độ ăn uống và nội tiết tố có thể làm triệu chứng nặng hơn. 

IBS không có một nguyên nhân duy nhất mà thường liên quan đến nhiều cơ chế phối hợp.

Stress và thực phẩm thường là yếu tố kích phát hoặc làm nặng triệu chứng, không phải nguyên nhân trực tiếp ở tất cả người bệnh.

Biểu hiện phổ biến gồm đau bụng, đầy hơi, tiêu chảy, táo bón hoặc xen kẽ hai tình trạng.

Điều trị cần cá thể hóa theo triệu chứng nổi bật và tình trạng của từng người.

Người bệnh cần thăm khám để phân biệt IBS với viêm ruột, bệnh lý đại trực tràng và các rối loạn tiêu hóa khác.

1. Nguyên nhân gây hội chứng ruột kích thích là gì?

Hiện nay, các nhà khoa học chưa xác định được nguyên nhân chính xác gây hội chứng ruột kích thích. Tuy nhiên, bệnh được xếp vào nhóm rối loạn tương tác não – ruột và có liên quan đến nhiều yếu tố sinh lý, thần kinh, miễn dịch và môi trường.

• Rối loạn tương tác não – ruột: Não và hệ tiêu hóa liên tục trao đổi tín hiệu thông qua hệ thần kinh, nội tiết và miễn dịch. Khi quá trình truyền nhận tín hiệu bị thay đổi, hoạt động tiêu hóa và cảm nhận đau có thể bị ảnh hưởng. Người bệnh dễ xuất hiện đau bụng, đầy hơi hoặc thay đổi thói quen đại tiện.
• Nhu động ruột bất thường: Các cơ trơn trong thành ruột co bóp để đẩy thức ăn và chất thải di chuyển trong đường tiêu hóa. Khi nhu động tăng nhanh, phân có thể di chuyển quá nhanh và gây tiêu chảy. Ngược lại, nhu động chậm khiến phân lưu lại lâu hơn, dễ dẫn đến táo bón.
• Tăng nhạy cảm nội tạng: Hệ thần kinh đường ruột ở người mắc IBS có thể phản ứng mạnh với những kích thích vốn không gây đau ở người bình thường. Chẳng hạn, sự căng giãn ruột do khí hoặc thức ăn có thể khiến người bệnh đau quặn, khó chịu dù không có tổn thương thực thể tương ứng.
• Thay đổi hệ vi sinh đường ruột: Hệ vi sinh tham gia vào quá trình tiêu hóa, chuyển hóa và điều hòa hoạt động miễn dịch. Sự thay đổi thành phần hoặc hoạt động của hệ vi sinh có thể liên quan đến tình trạng đầy hơi, đau bụng và rối loạn đại tiện ở một số người. Tuy nhiên, chưa thể kết luận mất cân bằng hệ vi sinh là nguyên nhân duy nhất gây IBS.
• Tiền sử nhiễm trùng tiêu hóa: Một số người bắt đầu xuất hiện triệu chứng IBS sau đợt viêm dạ dày – ruột do vi khuẩn hoặc virus. Tình trạng này được gọi là IBS sau nhiễm trùng, có thể liên quan đến những thay đổi kéo dài trong hoạt động thần kinh, miễn dịch và hệ vi sinh đường ruột.
• Yếu tố tâm lý: Căng thẳng, lo âu và áp lực kéo dài có thể tác động đến trục não – ruột, làm tăng cảm nhận đau hoặc khiến nhu động ruột thay đổi. Đây thường là yếu tố làm khởi phát hoặc trầm trọng thêm triệu chứng ở người có cơ địa nhạy cảm, không đồng nghĩa mọi trường hợp IBS đều bắt nguồn từ vấn đề tâm lý.
• Thực phẩm và chế độ ăn: Một số loại thức ăn, đồ uống như thực phẩm nhiều chất béo, đồ cay, cà phê, rượu bia hoặc thực phẩm chứa carbohydrate dễ lên men có thể làm tăng đầy hơi, đau bụng và tiêu chảy ở người nhạy cảm. Mỗi người có thể phản ứng với những nhóm thực phẩm khác nhau.
• Nội tiết tố và yếu tố gia đình: Một số người nhận thấy triệu chứng thay đổi theo chu kỳ kinh nguyệt. Ngoài ra, người có người thân mắc IBS có thể có nguy cơ cao hơn, cho thấy yếu tố di truyền và môi trường gia đình có thể cùng tham gia. Tuy nhiên, IBS không được xác định là bệnh di truyền theo một gen đơn lẻ.

2. Hội chứng ruột kích thích có những triệu chứng nào?

Hội chứng ruột kích thích (IBS) thường gây đau bụng tái diễn, đầy hơi, chướng bụng và thay đổi thói quen đại tiện, bao gồm tiêu chảy, táo bón hoặc xen kẽ cả hai. Các triệu chứng thường xuất hiện thành từng đợt, có thể tăng sau ăn và cải thiện sau khi đi đại tiện. Mức độ biểu hiện khác nhau ở mỗi người, nhưng IBS thường không gây tổn thương cấu trúc đường ruột.

• Đau bụng: Đau âm ỉ, đau quặn hoặc co thắt từng cơn. Cơn đau thường liên quan đến việc đại tiện và có thể giảm sau khi đi ngoài.
• Thay đổi thói quen đại tiện: Người bệnh có thể tiêu chảy, táo bón hoặc luân phiên cả hai tình trạng. Một số trường hợp đi ngoài nhiều lần nhưng lượng phân ít, có cảm giác chưa đi hết.
• Đầy hơi, chướng bụng: Bụng căng tức, khó chịu, thường tăng sau khi ăn hoặc vào một số thời điểm trong ngày.
• Thay đổi hình dạng phân: Phân có thể lỏng, nát, cứng hoặc vón cục tùy thể bệnh.
• Có chất nhầy trong phân: Một số người nhận thấy phân lẫn chất nhầy trong nhưng không nhất thiết có máu.

3. Làm sao phân biệt ruột kích thích với các bệnh tiêu hóa khác?

Hội chứng ruột kích thích (IBS)được phân biệt với các bệnh tiêu hóa khác dựa vào đặc điểm đau bụng, mối liên hệ giữa cơn đau với việc đại tiện, tính chất phân và các dấu hiệu cảnh báo. IBS thường gây đau bụng tái diễn, đầy hơi, tiêu chảy hoặc táo bón nhưng không gây tổn thương thực thể tại đường ruột. 

• IBS và viêm đại tràng: IBS là rối loạn tương tác não – ruột, không đồng nghĩa với tình trạng viêm hoặc tổn thương niêm mạc đại tràng. Trong khi đó, viêm đại tràng có thể liên quan đến nhiễm trùng, bệnh viêm ruột hoặc các nguyên nhân khác gây viêm niêm mạc.
• IBS và bệnh Crohn, viêm loét đại tràng: Đây là những bệnh viêm ruột mạn tính, có thể gây tổn thương thực thể tại đường tiêu hóa. Người bệnh có thể gặp tiêu chảy kéo dài, đau bụng, đi ngoài ra máu, sụt cân hoặc các biểu hiện toàn thân.
• IBS và ung thư đại trực tràng: Hai tình trạng có thể cùng biểu hiện bằng thay đổi thói quen đại tiện và đau bụng. Tuy nhiên, đi ngoài ra máu, thiếu máu không rõ nguyên nhân, sụt cân ngoài ý muốn hoặc triệu chứng mới xuất hiện ở người lớn tuổi cần được đánh giá kỹ.

Theo Viện Quốc gia về Đái tháo đường, Tiêu hóa và Bệnh thận Hoa Kỳ (NIDDK), bác sĩ thường đánh giá IBS dựa trên kiểu triệu chứng, tiền sử bệnh và thăm khám lâm sàng. Một số xét nghiệm có thể được chỉ định khi cần loại trừ bệnh lý khác. Nguồn: NIDDK – Irritable Bowel Syndrome.

4. Chẩn đoán hội chứng ruột kích thích bằng cách nào?

Chẩn đoán hội chứng ruột kích thích (IBS) chủ yếu dựa vào đặc điểm triệu chứng, tiêu chuẩn Rome IV, khám lâm sàng và một số xét nghiệm cần thiết để loại trừ bệnh lý tiêu hóa khác. Hiện chưa có xét nghiệm máu, xét nghiệm phân hay nội soi nào có thể xác định IBS một cách độc lập.

Các bước gồm:

• Khai thác triệu chứng: Bác sĩ tìm hiểu vị trí, thời gian và tính chất đau bụng; tần suất đại tiện; hình dạng phân; mối liên quan giữa cơn đau với việc đi ngoài.
• Đánh giá tiền sử bệnh: Các thông tin về nhiễm trùng tiêu hóa trước đó, tiền sử gia đình, chế độ ăn, thuốc đang sử dụng và bệnh lý đi kèm giúp định hướng chẩn đoán.
• Áp dụng tiêu chuẩn Rome IV: Đây là bộ tiêu chuẩn được sử dụng để đánh giá các rối loạn tương tác não – ruột. Với IBS, tiêu chí trọng tâm là đau bụng tái diễn trung bình ít nhất một ngày mỗi tuần trong ba tháng gần nhất, có liên quan đến đại tiện hoặc thay đổi tần suất, hình dạng phân; triệu chứng khởi phát ít nhất sáu tháng trước khi chẩn đoán.
• Chỉ định xét nghiệm khi cần: Tùy biểu hiện, bác sĩ có thể yêu cầu xét nghiệm máu, xét nghiệm phân, xét nghiệm tìm bệnh celiac hoặc các kiểm tra khác để loại trừ bệnh lý có triệu chứng tương tự.
• Nội soi tiêu hóa: Không phải người bệnh IBS nào cũng cần nội soi đại tràng. Phương pháp này được cân nhắc khi có dấu hiệu cảnh báo, yếu tố nguy cơ hoặc nghi ngờ bệnh lý khác cần kiểm tra trực tiếp.

Hướng dẫn của Hội Tiêu hóa Hoa Kỳ (ACG) khuyến nghị sử dụng chiến lược chẩn đoán dựa trên triệu chứng phù hợp, đồng thời thực hiện một số xét nghiệm có mục tiêu ở người bệnh tiêu chảy để loại trừ bệnh celiac hoặc bệnh viêm ruột khi có chỉ định. Nguồn: ACG Clinical Guideline – Management of Irritable Bowel Syndrome.

5. Cách điều trị hội chứng ruột kích thích như thế nào?

Điều trị hội chứng ruột kích thích (IBS) chủ yếu tập trung vào kiểm soát triệu chứng, điều chỉnh chế độ ăn uống, cải thiện thói quen sinh hoạt và sử dụng thuốc phù hợp với từng thể bệnh. Hiện chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn IBS, nhưng người bệnh có thể kiểm soát tốt triệu chứng, giảm số lần đau bụng và hạn chế tái phát nếu tuân thủ phác đồ điều trị.

• Điều chỉnh chế độ ăn: Người bệnh nên ghi lại thực phẩm đã sử dụng và thời điểm xuất hiện triệu chứng để nhận diện nhóm thức ăn dễ gây khó chịu. Có thể hạn chế đồ ăn nhiều dầu mỡ, thực phẩm cay nóng, rượu bia, đồ uống chứa caffeine hoặc các món khiến bản thân thường xuyên đầy hơi. 
• Áp dụng chế độ ăn ít FODMAP khi phù hợp: FODMAP là nhóm carbohydrate dễ lên men, có thể làm tăng lượng khí và gây khó chịu ở một số người mắc IBS. Chế độ ăn ít FODMAP thường được thử trong thời gian giới hạn, sau đó từng bước đưa thực phẩm trở lại để xác định nhóm gây triệu chứng. 
• Bổ sung chất xơ phù hợp: Chất xơ hòa tan như psyllium có thể hỗ trợ cải thiện táo bón và một số triệu chứng IBS. Nên tăng lượng chất xơ từ từ vì bổ sung quá nhanh có thể làm đầy hơi, chướng bụng nặng hơn. Người bị tiêu chảy cần được tư vấn loại và lượng chất xơ phù hợp.
• Sử dụng thuốc theo triệu chứng: Với IBS thể tiêu chảy, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc kiểm soát tiêu chảy như loperamide hoặc thuốc chuyên biệt trong một số trường hợp. Với thể táo bón, thuốc nhuận tràng hoặc thuốc điều hòa bài tiết dịch ruột có thể được chỉ định. Thuốc chống co thắt có thể hỗ trợ giảm đau bụng, co thắt. Một số thuốc điều hòa tín hiệu thần kinh cũng được sử dụng khi người bệnh đau bụng kéo dài. 
• Điều chỉnh sinh hoạt: Duy trì giờ ăn tương đối ổn định, uống đủ nước, vận động thường xuyên và ngủ đủ giấc có thể giúp cải thiện hoạt động tiêu hóa. Người bệnh nên tránh bỏ bữa, ăn quá nhanh hoặc ăn quá no nếu những thói quen này làm triệu chứng tăng lên.
• Kiểm soát căng thẳng và tâm lý: Các phương pháp thư giãn, tập thở, thiền, liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT) hoặc liệu pháp thôi miên hướng vào ruột có thể được cân nhắc ở người có triệu chứng dai dẳng hoặc liên quan rõ đến stress. Những phương pháp này tác động đến tương tác não – ruột, giúp người bệnh kiểm soát triệu chứng tốt hơn.
• Cân nhắc men vi sinh: Một số chế phẩm probiotic có thể được bác sĩ cân nhắc tùy trường hợp. Tuy nhiên, hiệu quả khác nhau giữa các sản phẩm và người bệnh; không nên xem men vi sinh là phương pháp điều trị bắt buộc hoặc tự ý dùng kéo dài.

6. Câu hỏi thường gặp về nguyên nhân ruột kích thích

Stress có phải nguyên nhân trực tiếp gây hội chứng ruột kích thích không?

Stress không phải nguyên nhân duy nhất gây IBS. Tuy nhiên, căng thẳng có thể ảnh hưởng đến tương tác não – ruột, làm tăng cảm nhận đau và thay đổi nhu động đường tiêu hóa. Vì vậy, người mắc IBS thường nhận thấy triệu chứng nặng hơn trong giai đoạn áp lực hoặc lo âu kéo dài.

Mất cân bằng hệ vi sinh có gây ruột kích thích không?

Thay đổi hệ vi sinh đường ruột có liên quan đến IBS ở một số người, nhưng chưa đủ cơ sở để khẳng định đây là nguyên nhân duy nhất gây bệnh. Việc sử dụng probiotic cần được cân nhắc theo triệu chứng và tư vấn chuyên môn.

Nhiễm khuẩn đường ruột có dẫn đến hội chứng ruột kích thích không?

Có. Một số người xuất hiện triệu chứng IBS sau đợt nhiễm trùng tiêu hóa, được gọi là hội chứng ruột kích thích sau nhiễm trùng. Tuy nhiên, không phải ai từng bị tiêu chảy do nhiễm khuẩn cũng sẽ mắc IBS.

Giá cắt polyp đại tràng bao nhiêu? Các khoản chi phí cần biết

Các loại polyp đại tràng: Loại nào nguy hiểm, có nguy cơ ung thư?

Hội chứng ruột kích thích là gì? Triệu chứng, nguyên nhân và cách kiểm soát