Hội chứng ruột kích thích là gì? Triệu chứng, nguyên nhân và cách kiểm soát

Hội chứng ruột kích thích (IBS – Irritable Bowel Syndrome) là rối loạn tương tác não – ruột mạn tính, gây đau bụng tái diễn kèm thay đổi thói quen đại tiện như tiêu chảy, táo bón hoặc xen kẽ cả hai. IBS không phải bệnh viêm ruột và không trực tiếp tiến triển thành ung thư đại trực tràng. Tuy nhiên, người có triệu chứng kéo dài hoặc dấu hiệu cảnh báo cần được bác sĩ đánh giá để loại trừ những nguyên nhân khác.

IBS gây đau bụng tái diễn và thay đổi thói quen đại tiện, có thể kèm đầy hơi, chướng bụng.

Bệnh thường được phân thành thể tiêu chảy, thể táo bón, thể hỗn hợp và thể không xác định.

Nguyên nhân liên quan đến nhiều yếu tố như rối loạn tương tác não – ruột, tăng nhạy cảm nội tạng và nhu động ruột bất thường.

Điều chỉnh chế độ ăn, vận động, kiểm soát căng thẳng và sử dụng thuốc phù hợp có thể giúp giảm triệu chứng.

Đi ngoài ra máu, sụt cân không chủ ý, thiếu máu hoặc đau bụng bất thường cần được kiểm tra y tế.

1. Hội chứng ruột kích thích có những thể bệnh nào?

Hội chứng ruột kích thích được chia thành 4 thể chính dựa trên đặc điểm phân: thể tiêu chảy (IBS-D), thể táo bón (IBS-C), thể hỗn hợp (IBS-M) và thể không xác định (IBS-U). Việc phân loại giúp bác sĩ lựa chọn phương pháp kiểm soát triệu chứng phù hợp.

Dựa vào đặc điểm phân và thói quen đại tiện, IBS thường được chia thành bốn thể chính:

• IBS-D – Thể tiêu chảy: Người bệnh thường đi ngoài phân lỏng hoặc nát, có thể mót đại tiện và tăng số lần đi ngoài.
• IBS-C – Thể táo bón: Phân thường cứng, khô, khó đi ngoài hoặc có cảm giác đại tiện chưa hết.
• IBS-M – Thể hỗn hợp: Các giai đoạn táo bón và tiêu chảy xuất hiện xen kẽ.
• IBS-U – Thể không xác định: Người bệnh có biểu hiện IBS nhưng kiểu phân chưa đáp ứng tiêu chí phân loại của ba thể trên.

2. Triệu chứng hội chứng ruột kích thích?

Các triệu chứng IBS thường gặp gồm đau bụng tái diễn, đầy hơi, chướng bụng và thay đổi thói quen đại tiện như tiêu chảy, táo bón hoặc xen kẽ cả hai. 

• Đau bụng tái diễn: Cơn đau có thể âm ỉ, quặn từng đợt hoặc kèm cảm giác khó chịu trong bụng. Ở nhiều người, đau bụng có liên quan đến việc đại tiện, nhưng mức độ và thời điểm xuất hiện không giống nhau ở tất cả bệnh nhân.
• Thay đổi thói quen đại tiện: Người bệnh có thể bị tiêu chảy, táo bón hoặc xen kẽ hai tình trạng. Phân có thể thay đổi về độ cứng, độ lỏng và hình dạng; một số người có cảm giác đi ngoài chưa hết hoặc thường xuyên mót đại tiện.
• Đầy hơi và chướng bụng: Bụng có thể căng tức sau ăn, kèm ậm ạch hoặc trung tiện nhiều. Triệu chứng có thể tăng vào một số thời điểm trong ngày hoặc sau khi sử dụng thực phẩm không phù hợp với khả năng dung nạp của cơ thể.

Ngoài ra, một số người nhận thấy chất nhầy trong phân hoặc triệu chứng thay đổi theo mức độ căng thẳng, giấc ngủ và chế độ ăn. Tuy nhiên, IBS không nên được dùng để giải thích mọi biểu hiện tiêu hóa. Đi ngoài ra máu, sốt, sụt cân không chủ ý hoặc đau bụng dữ dội không phải những dấu hiệu điển hình để mặc định là IBS và cần được đánh giá y tế.

4. Nguyên nhân gây hội chứng ruột kích thích?

IBS chưa có một nguyên nhân duy nhất được xác định. Bệnh có thể liên quan đến rối loạn tương tác não – ruột, nhu động ruột bất thường, tăng nhạy cảm nội tạng, tiền sử nhiễm trùng đường ruột và các yếu tố như chế độ ăn hoặc căng thẳng.

• Rối loạn tương tác não – ruột: Tín hiệu giữa não và hệ thần kinh đường tiêu hóa có thể bị điều hòa bất thường. Căng thẳng và lo âu có thể làm triệu chứng nặng hơn ở một số người, nhưng không có nghĩa IBS chỉ do tâm lý gây ra.
• Nhu động ruột bất thường: Ruột co bóp hoặc vận chuyển chất chứa trong lòng ruột quá nhanh hay quá chậm có thể góp phần gây tiêu chảy hoặc táo bón.
• Tăng nhạy cảm nội tạng: Một số người cảm nhận đau và chướng bụng mạnh hơn trước những kích thích thông thường trong đường tiêu hóa.
• Tiền sử nhiễm trùng đường ruột: IBS có thể xuất hiện sau một đợt viêm dạ dày – ruột hoặc nhiễm trùng tiêu hóa cấp tính ở một số bệnh nhân.
• Yếu tố liên quan khác: Thay đổi hệ vi sinh đường ruột, chế độ ăn, giấc ngủ, tiền sử gia đình và các yếu tố sinh học cá nhân có thể góp phần ảnh hưởng đến triệu chứng.

Các yếu tố này không xuất hiện giống nhau ở mọi người. Vì vậy, việc kiểm soát IBS cần dựa trên triệu chứng nổi bật, yếu tố kích thích và đáp ứng của từng bệnh nhân thay vì áp dụng một chế độ ăn hoặc một loại thuốc cho tất cả.

5. Hội chứng ruột kích thích được chẩn đoán như thế nào?

Hội chứng ruột kích thích (IBS) được chẩn đoán chủ yếu dựa trên triệu chứng lâm sàng, tiền sử bệnh và thăm khám của bác sĩ. Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu, xét nghiệm phân hoặc nội soi đại tràng nhằm loại trừ các bệnh lý khác có triệu chứng tương tự. 

• Đánh giá theo tiêu chuẩn Rome IV: Người bệnh có đau bụng tái diễn trung bình ít nhất 1 ngày/tuần trong 3 tháng gần nhất, kèm ít nhất 2 trong 3 đặc điểm: Đau liên quan đến đại tiện; thay đổi tần suất đi ngoài; thay đổi hình dạng phân. Các triệu chứng phải khởi phát ít nhất 6 tháng trước khi chẩn đoán.
• Khám lâm sàng và khai thác tiền sử: Bác sĩ đánh giá vị trí, tần suất đau bụng, tình trạng tiêu chảy hoặc táo bón, hình dạng phân, chế độ ăn, thuốc đang sử dụng và tiền sử bệnh đường tiêu hóa.
• Xét nghiệm máu: Có thể được chỉ định để kiểm tra tình trạng thiếu máu, dấu hiệu viêm hoặc tầm soát bệnh Celiac tùy biểu hiện và yếu tố nguy cơ.
• Xét nghiệm phân: Được cân nhắc khi cần loại trừ nhiễm trùng hoặc bệnh viêm ruột. Bác sĩ có thể chỉ định calprotectin phân để đánh giá khả năng viêm đường ruột.
• Nội soi đại tràng: Phương pháp này được cân nhắc khi người bệnh có dấu hiệu cảnh báo như đi ngoài ra máu, sụt cân không rõ nguyên nhân, thiếu máu, có tiền sử gia đình mắc ung thư đại trực tràng hoặc đến tuổi cần tầm soát theo khuyến cáo.

6. Cách kiểm soát hội chứng ruột kích thích hiệu quả

IBS có thể được kiểm soát bằng cách điều chỉnh chế độ ăn, duy trì vận động, cải thiện giấc ngủ, giảm căng thẳng và sử dụng thuốc theo triệu chứng khi cần. Chế độ ăn ít FODMAP, bổ sung chất xơ hòa tan hoặc sử dụng men vi sinh có thể phù hợp với một số người, nhưng cần cân nhắc theo khả năng dung nạp và hướng dẫn chuyên môn.

• Theo dõi thực phẩm gây triệu chứng: Ghi lại món ăn, thời điểm ăn và biểu hiện sau ăn để nhận diện những yếu tố có liên quan. Không cần loại bỏ hàng loạt thực phẩm nếu chưa xác định được nguyên nhân.
• Điều chỉnh chế độ ăn: Ăn đúng bữa, hạn chế thực phẩm nhiều dầu mỡ, caffeine hoặc rượu bia nếu những yếu tố này làm triệu chứng tăng. Lượng chất xơ cần được điều chỉnh theo thể bệnh và khả năng dung nạp.
• Cân nhắc chế độ ăn ít FODMAP: Đây là chế độ hạn chế một số loại carbohydrate dễ lên men có thể gây đầy hơi hoặc khó chịu ở một số người. Nên thực hiện có hướng dẫn chuyên môn, sau đó đánh giá và đưa thực phẩm trở lại phù hợp, tránh kiêng khem kéo dài không cần thiết.
• Duy trì vận động và ngủ đủ: Hoạt động thể chất thường xuyên, giờ ngủ ổn định và thói quen đại tiện phù hợp có thể hỗ trợ kiểm soát triệu chứng.
• Giảm căng thẳng: Thư giãn, tập thở, yoga hoặc liệu pháp tâm lý hướng vào tương tác não – ruột có thể hữu ích với một số người bệnh.
• Sử dụng thuốc theo chỉ định: Tùy triệu chứng, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc chống co thắt để giảm đau, thuốc điều trị tiêu chảy, thuốc nhuận tràng cho thể táo bón hoặc những thuốc chuyên biệt khác. Không nên tự dùng thuốc kéo dài khi chưa được đánh giá.
• Cân nhắc men vi sinh: Hiệu quả phụ thuộc vào chủng vi sinh, chế phẩm và từng người. Không nên mặc định mọi loại men vi sinh đều có tác dụng như nhau.

Theo Viện Quốc gia về Đái tháo đường, Tiêu hóa và Bệnh thận Hoa Kỳ (NIDDK), các biện pháp quản lý IBS có thể bao gồm điều chỉnh chế độ ăn và lối sống, sử dụng thuốc, men vi sinh hoặc liệu pháp sức khỏe tâm thần tùy trường hợp. Người bệnh có thể cần thử và đánh giá các phương án khác nhau cùng bác sĩ để tìm kế hoạch phù hợp.

Nguồn:https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/irritable-bowel-syndrome/treatment

7. Khi nào người có triệu chứng IBS cần đi khám?

Người bị đau bụng và rối loạn đại tiện kéo dài nên đi khám để xác định nguyên nhân. Cần đặc biệt lưu ý khi có dấu hiệu đi ngoài ra máu, phân đen, sụt cân không chủ ý, thiếu máu, sốt, đau bụng dữ dội hoặc tiêu chảy về đêm, vì đây có thể là biểu hiện của bệnh lý khác cần được kiểm tra.

Cần chú ý những dấu hiệu cảnh báo sau:

• Đi ngoài ra máu hoặc phân đen.
• Sụt cân không chủ ý, thiếu máu hoặc mệt mỏi kéo dài không rõ nguyên nhân.
• Sốt, đau bụng dữ dội, đau tăng dần hoặc nôn ói kéo dài.
• Tiêu chảy về đêm làm thức giấc hoặc triệu chứng tiến triển bất thường.
• Triệu chứng mới xuất hiện ở tuổi lớn, nhất là khi có tiền sử gia đình mắc ung thư đại trực tràng, bệnh viêm ruột hoặc bệnh celiac.

8. Câu hỏi thường gặp về hội chứng ruột kích thích

Hội chứng ruột kích thích có chữa khỏi hoàn toàn được không?

IBS có thể kéo dài hoặc tái phát theo từng giai đoạn. Dù không có một phương pháp phù hợp cho tất cả trường hợp, nhiều người có thể kiểm soát triệu chứng bằng chế độ ăn, điều chỉnh lối sống và điều trị theo hướng dẫn y tế.

Người mắc IBS có phải kiêng hoàn toàn sữa, gluten và thực phẩm lên men không?

Không nên tự loại bỏ hoàn toàn nhiều nhóm thực phẩm khi chưa xác định mối liên quan với triệu chứng. Việc điều chỉnh cần dựa trên khả năng dung nạp; bác sĩ có thể cân nhắc đánh giá không dung nạp lactose hoặc bệnh celiac nếu có chỉ định.

Giá cắt polyp đại tràng bao nhiêu? Các khoản chi phí cần biết

Các loại polyp đại tràng: Loại nào nguy hiểm, có nguy cơ ung thư?

Hội chứng ruột kích thích là gì? Triệu chứng, nguyên nhân và cách kiểm soát