Nuốt nghẹn là bệnh gì? Khi nào cần kiểm tra dạ dày thực quản?
Cố vấn chuyên môn: TS. BS ĐỖ ANH GIANG
- Nguyên PGĐ Trung tâm Tiêu hóa - Gan mật Bệnh viện Bạch Mai
- Hơn 200.000 khách hàng tiêu hóa được thăm khám & điều trị
Nuốt nghẹn là tình trạng thức ăn hoặc nước uống khó đi từ miệng xuống dạ dày, có thể do bệnh lý ở họng hoặc thực quản như trào ngược dạ dày, viêm thực quản, hẹp thực quản, rối loạn vận động thực quản, thậm chí ung thư thực quản. Bạn nên đi khám sớm nếu nuốt nghẹn kéo dài, ngày càng nặng, nghẹn cả thức ăn lỏng, kèm sụt cân, đau khi nuốt, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen để được nội soi và tìm nguyên nhân.
I – Nuốt nghẹn là dấu hiệu của những bệnh nào?
Nuốt nghẹn có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau ở thực quản, chia thành nhóm thường gặp và nhóm cần cảnh giác hơn.
1. Các bệnh lý tại thực quản gây nuốt nghẹn
Các bệnh lý tại thực quản là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tình trạng nuốt nghẹn, vướng tức lồng ngực. Sự xuất hiện của khối u hoặc các vết sẹo xơ làm hẹp lòng thực quản khiến thức ăn di chuyển xuống dạ dày gặp nhiều khó khăn.
Những tổn thương trực tiếp tại thực quản thường gây nên cảm giác nghẹn từ nhẹ đến nặng:
- Ung thư thực quản: Căn bệnh ác tính nguy hiểm làm lồng thực quản hẹp dần. Ban đầu, người bệnh chỉ nghẹn khi ăn thức ăn đặc, sau đó tiến triển nặng hơn gây nghẹn cả cháo, súp hoặc khi nuốt nước bọt.
- Trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Axit trào ngược liên tục gây viêm loét mãn tính. Các tổn thương này lâu ngày kết sẹo làm chít hẹp lòng thực quản, kèm theo triệu chứng ợ hơi, ợ chua.
- Co thắt tâm vị: Rối loạn hoạt động làm cơ vòng thực quản dưới không thể tự mở ra khi nuốt, khiến thức ăn bị ứ đọng lại và khó đi xuống dạ dày.
- Hẹp thực quản lành tính: Hậu quả của các vết sẹo hình thành sau biến chứng phẫu thuật, bỏng hóa chất hoặc do dị vật (xương cá, răng giả) mắc kẹt lâu ngày.
2. Bệnh lý vùng hầu họng và tai mũi họng
Tổn thương sưng viêm hoặc khối u phát triển ở vùng vòm họng sẽ trực tiếp chèn ép đường đi của thức ăn. Điều này tạo cảm giác đau rát, vướng nghẹn mỗi khi người bệnh thực hiện thao tác nuốt.
Các vấn đề tại vùng họng ảnh hưởng rõ rệt đến phản xạ nuốt ban đầu:
- Viêm họng, viêm amidan (cấp hoặc mạn tính): Các niêm mạc bị sưng nề, phù nề làm không gian vùng họng bị thu hẹp, gây cảm giác đau rát và vướng nghẹn khi nuốt.
- Khối u vùng vòm họng hoặc hạ họng: Sự xuất hiện của các khối u (lành tính hoặc ác tính) đè nén đường nuốt, cản trở thức ăn và nước bọt đi xuống thực quản.
3. Rối loạn vận động nuốt do bệnh lý thần kinh và cơ
Các tổn thương thần kinh hoặc bệnh lý cơ làm suy yếu khả năng điều khiển phản xạ nuốt của cơ thể. Sự bất thường này khiến các cơ vùng họng không thể phối hợp nhịp nhàng, dẫn đến tình trạng nuốt nghẹn và dễ bị sặc.
Những rối loạn về mặt thần kinh – cơ ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình đẩy thức ăn:
- Di chứng đột quỵ hoặc chấn thương não: Tổn thương các dây thần kinh chi phối phản xạ nuốt, làm gián đoạn sự phối hợp của cơ họng, gây nghẹn và tăng nguy cơ sặc vào đường thở.
- Bệnh Parkinson, đa xơ cứng: Các bệnh lý suy thoái hệ thần kinh làm cơ vùng họng và thực quản yếu dần, giảm lực co bóp để đưa thức ăn xuống phía dưới.
4. Ảnh hưởng từ yếu tố tâm lý và thói quen sinh hoạt
Căng thẳng thần kinh kéo dài hoặc thói quen ăn uống thiếu khoa học hoàn toàn có thể tạo ra cảm giác nuốt nghẹn giả. Mặc dù hình ảnh nội soi không phát hiện tổn thương thực thể, người bệnh vẫn cảm nhận rõ sự vướng nghẹn ở vùng cổ.
Tâm lý và lối sống đóng vai trò không nhỏ gây ra hiện tượng nuốt nghẹn:
- Hội chứng nghẹn giả (Globus): Cảm giác luôn có vướng mắc hoặc khối u ở cổ họng dù kết quả nội soi bình thường. Tình trạng này xuất phát từ lo âu, stress kéo dài gây co thắt cơ vùng họng.
- Thói quen ăn uống kém khoa học: Ăn quá nhanh, nhai không kỹ, vừa ăn vừa nói chuyện, hoặc tình trạng suy giảm chức năng nuốt do lão hóa tự nhiên ở người lớn tuổi.
II – Dấu hiệu nguy hiểm khi nuốt nghẹn cần đi khám ngay
Triệu chứng nuốt nghẹn kéo dài kèm theo sụt cân không rõ nguyên nhân hay nôn ra máu là những dấu hiệu cảnh báo bệnh lý đường tiêu hóa nguy hiểm. Người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được nội soi thực quản và chẩn đoán kịp thời.
Bạn nên chủ động đến kiểm tra tại các cơ sở y tế chuyên khoa nếu nhận thấy tình trạng nuốt nghẹn đi kèm các biểu hiện cảnh báo sau:
- Nuốt nghẹn tiến triển nặng dần: Cảm giác vướng tăng từ đồ ăn đặc (cơm, thịt) sang thức ăn lỏng (cháo, súp) và cuối cùng là nghẹn cả khi nuốt nước bọt.
- Sút cân nhanh chóng: Cân nặng giảm đột ngột trong thời gian ngắn mà không rõ nguyên nhân hay không áp dụng chế độ ăn kiêng.
- Đau rát khi nuốt: Xuất hiện các cơn đau tức vùng lồng ngực, đằng sau xương ức hoặc đau rát cổ họng mỗi lần nuốt thức ăn.
- Nôn trớ bất thường: Trào ngược ra thức ăn cũ chưa tiêu hóa hoặc nôn ra máu tươi, máu đen.
- Triệu chứng hô hấp đi kèm: Khàn tiếng kéo dài, ho khan dai dẳng hoặc thường xuyên bị sặc, hóc khi đang ăn uống.
III – Các phương pháp điều trị chứng nuốt nghẹn chuẩn y khoa
Điều trị nuốt nghẹn cần dựa trên chính xác nguyên nhân gây bệnh sau khi đã thăm khám chuyên khoa. Tùy thuộc vào tổn thương do dị vật hay các bệnh lý thực quản, bác sĩ sẽ chỉ định dùng thuốc, nong thực quản hoặc can thiệp phẫu thuật phù hợp.
Dựa trên kết quả chẩn đoán, bác sĩ sẽ áp dụng các phác đồ xử trí tương ứng với từng nhóm nguyên nhân:
1. Xử trí nuốt nghẹn do hóc dị vật
Đối với các trường hợp cấp tính do mắc kẹt dị vật (như xương cá, dị vật đường ăn), bác sĩ sẽ tiến hành nội soi thực quản hoặc can thiệp gắp bỏ dị vật kịp thời, giải phóng đường thở và đường tiêu hóa cho người bệnh.
2. Phác đồ điều trị do bệnh lý thực quản
Sử dụng thuốc đặc trị:
- Trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Chỉ định các nhóm thuốc kháng axit, thuốc ức chế bơm proton (PPI) để kiểm soát dịch vị, giảm viêm loét và ngăn ngừa chít hẹp thực quản.
- Rối loạn co thắt: Dùng thuốc giãn cơ trơn chuyên biệt dưới sự kiểm soát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa để hỗ trợ lưu thông thức ăn.
- Thủ thuật nong thực quản: Áp dụng cho bệnh nhân bị hẹp thực quản lành tính, co thắt tâm vị hoặc rối loạn nhu động nhằm mở rộng lòng thực quản.
3. Can thiệp phẫu thuật và điều trị chuyên sâu
Phẫu thuật bóc tách hoặc cắt bỏ áp dụng cho các trường hợp có khối u thực quản, u chèn ép từ bên ngoài hoặc túi thừa thực quản.
Với ung thư thực quản, bác sĩ sẽ xây dựng phác đồ cá thể hóa kết hợp phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hoặc điều trị giảm nhẹ tùy theo giai đoạn bệnh.
IV – Giải pháp phòng ngừa và lời khuyên từ bác sĩ chuyên khoa
Chủ động điều chỉnh thói quen ăn uống chậm rãi và giữ tinh thần thoải mái giúp giảm thiểu tối đa nguy cơ bị nuốt nghẹn. Khi xuất hiện triệu chứng tái phát, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để thực hiện nội soi hoặc chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu.
Dù không thể ngăn chặn hoàn toàn mọi nguyên nhân, bạn vẫn có thể giảm bớt nguy cơ nuốt nghẹn thông qua các thói quen sinh hoạt hằng ngày:
- Tối ưu cách ăn uống: Ăn chậm, nhai kỹ, nuốt từ từ; cắt nhỏ các loại thực phẩm có tính chất dai, dính hoặc trơn trước khi chế biến.
- Giữ tâm lý ổn định: Tránh nói chuyện, cười đùa lớn hoặc mang tâm trạng tức giận, căng thẳng trong lúc ăn.
- Chủ động thăm khám khi có bất thường: Nếu hiện tượng nuốt nghẹn lặp lại nhiều lần với tần suất tăng dần, người bệnh cần đi khám ngay. Bác sĩ sẽ tiến hành nội soi thực quản, bấm sinh thiết (nếu phát hiện u sùi) hoặc chỉ định chụp CT Scan/MRI để xác định chính xác tổn thương và đưa ra phác đồ xử trí kịp thời.
V – Câu hỏi thường gặp
1. Nuốt nghẹn có phải là ung thư không?
Phần lớn trường hợp nuốt nghẹn không phải ung thư mà do các nguyên nhân lành tính như trào ngược hay co thắt tâm vị. Tuy nhiên, vì nuốt nghẹn cũng có thể là dấu hiệu của tổn thương nghiêm trọng hơn, bạn nên đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân và loại trừ.
2. Nuốt nghẹn nên khám chuyên khoa nào?
Nuốt nghẹn liên quan đến thực quản nên thuộc chuyên khoa tiêu hóa. Bác sĩ tiêu hóa thường chỉ định nội soi thực quản – dạ dày để quan sát trực tiếp và tìm nguyên nhân gây nghẹn.
3. Nuốt nghẹn kéo dài bao lâu thì nên đi khám?
Nếu nuốt nghẹn lặp lại hoặc kéo dài hơn vài tuần, hoặc tăng dần theo thời gian, bạn nên đi khám sớm mà không cần chờ đợi, đặc biệt khi có kèm sụt cân hay ở người lớn tuổi.
Bài viết liên quan:
Trào ngược dạ dày thực quản có nguy hiểm không?
