Vi khuẩn HP dạ dày là gì và lây qua đường nào? Có nguy hiểm không

Vi khuẩn HP dạ dày (Helicobacter pylori) là loại vi khuẩn sống trong lớp niêm mạc dạ dày, có thể gây viêm và loét dạ dày, tá tràng. HP lây chủ yếu qua đường miệng – miệng và phân – miệng, dạ dày – miệng tức qua ăn uống chung và điều kiện vệ sinh kém. Phần lớn người nhiễm không có triệu chứng rõ ràng, và nhiễm HP không đồng nghĩa với ung thư.

I – Các con đường lây nhiễm vi khuẩn HP dạ dày

Vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) có khả năng lây truyền từ người sang người, với ước tính khoảng một nửa dân số thế giới đang mang khuẩn này. Cụ thể:

1. Đường miệng – miệng

Vi khuẩn HP tồn tại trong nước bọt, mảng bám răng và dịch vị dạ dày, do đó có thể truyền sang người lành thông qua các thói quen sinh hoạt hàng ngày như:

• Dùng chung các dụng cụ ăn uống (bát đũa, thìa, ly nước) hoặc bàn chải đánh răng.
• Hành vi hôn trực tiếp.
• Thói quen mớm cơm cho trẻ nhỏ hoặc chung đụng thức ăn.
• Nếu trong nhà có thành viên nhiễm HP, những người xung quanh cần chú ý dùng riêng đồ ăn để hạn chế tối đa nguy cơ lây nhiễm chéo.

2. Đường phân – miệng

Khuẩn HP được đào thải ra ngoài theo phân của người nhiễm bệnh. Nếu nguồn nước hoặc thực phẩm bị nhiễm bẩn, hoặc người bệnh không làm sạch tay sau khi đi vệ sinh, vi khuẩn sẽ dễ dàng xâm nhập vào cơ thể qua đường ăn uống. Thói quen rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh là giải pháp đơn giản nhưng rất quan trọng để ngăn chặn con đường này.

3. Đường dạ dày – miệng

Do vi khuẩn cư trú chủ yếu ở dạ dày, khi người bệnh gặp tình trạng trào ngược hoặc ợ chua, HP có thể theo dịch vị di chuyển lên khoang miệng. Dịch vị này nếu tiếp xúc với người khác qua việc ăn uống chung hoặc dùng chung đồ dùng cá nhân sẽ làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm.

4. Đường dạ dày – dạ dày

Một con đường gián tiếp khác là thông qua các dụng cụ y tế trong quá trình nội soi, nếu hệ thống thiết bị không được xử lý vô khuẩn đúng tiêu chuẩn. Vi khuẩn HP từ người bệnh trước có thể bám lại trên đầu dò nội soi và đi vào cơ thể người khám sau.

II –  Dấu hiệu nhận biết nhiễm vi khuẩn HP

Nhiễm vi khuẩn HP thường không có triệu chứng rõ ràng. Khi gây viêm hoặc loét dạ dày, người bệnh có thể đau hoặc nóng rát vùng thượng vị, đầy bụng, khó tiêu, ợ hơi, buồn nôn, nhanh no và chán ăn. Tuy nhiên, các dấu hiệu này không đặc hiệu; cần test hơi thở, xét nghiệm phân hoặc nội soi để xác định chính xác:

• Đau hoặc nóng rát vùng thượng vị (trên rốn), nhất là lúc đói hoặc về đêm
• Ợ hơi, ợ chua, đầy bụng, khó tiêu
• Buồn nôn, chán ăn

Điều quan trọng cần hiểu là những triệu chứng này không đặc hiệu cho riêng HP — rất nhiều bệnh lý dạ dày khác cũng gây ra biểu hiện tương tự. Vì vậy, không thể tự chẩn đoán nhiễm HP chỉ dựa vào triệu chứng, mà cần làm xét nghiệm để biết chắc.

Ngoài ra, nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như nôn ra máu, đi ngoài phân đen, hoặc sụt cân không rõ lý do, bạn nên đi khám sớm để được bác sĩ đánh giá, không nên chờ đợi.

III – Nhiễm vi khuẩn HP dạ dày có nguy hiểm không?

Có, nhiễm vi khuẩn HP dạ dày có thể nguy hiểm nếu kéo dài và không được điều trị đúng cách. Vi khuẩn này có thể gây viêm dạ dày mạn tính, loét dạ dày–tá tràng, xuất huyết tiêu hóa và làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày. Tuy nhiên, không phải ai nhiễm HP cũng gặp biến chứng; cần xét nghiệm và điều trị theo chỉ định bác sĩ.

• Gây ra các bệnh lý tiêu hóa phổ biến: HP là nguyên nhân chính gây viêm dạ dày mãn tính, loét dạ dày – tá tràng, thậm chí gây xuất huyết tiêu hóa nếu không điều trị.
• Tăng nguy cơ ung thư dạ dày: Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) thuộc WHO xếp vi khuẩn HP vào nhóm tác nhân gây ung thư Nhóm 1. Dù vậy, tỷ lệ người nhiễm HP tiến triển thành ung thư dạ dày thực tế chỉ chiếm dưới 1%.

IV – Làm sao để phát hiện bản thân có nhiễm vi khuẩn HP?

Vi khuẩn HP ẩn nấp sâu dưới lớp nhầy niêm mạc dạ dày, nên cần làm xét nghiệm y khoa chuyên biệt. Hiện nay, y học có 4 phương pháp chẩn đoán nhiễm HP phổ biến:

• Xét nghiệm qua nội soi (Sinh thiết/Test nhanh Urease): Bác sĩ lấy một mẫu mô nhỏ tại vùng niêm mạc dạ dày bị tổn thương trong quá trình nội soi để thử nghiệm.
• Test hơi thở (C13 hoặc C14): Người bệnh uống một viên thuốc hoặc dung dịch thử, sau đó thổi vào dụng cụ chuyên dụng. Phương pháp này có độ nhạy cao, rất an toàn và không gây xâm lấn.
• Xét nghiệm tìm kháng nguyên trong phân: Kiểm tra xem vi khuẩn có đào thải qua đường tiêu hóa hay không.
• Xét nghiệm máu tìm kháng thể: Thường ít được dùng để chỉ định điều trị cấp tính vì kháng thể có thể tồn tại trong máu rất lâu ngay cả khi vi khuẩn đã được diệt sạch.

V – Nguyên tắc điều trị vi khuẩn HP an toàn và hiệu quả

Việc tiêu diệt HP buộc phải sử dụng phác đồ phối hợp (thường gồm từ 2 loại kháng sinh kết hợp với thuốc kháng tiết axit dạ dày PPI và có thể thêm chế phẩm chứa Bismuth), kéo dài từ 10 đến 14 ngày tùy từng trường hợp cụ thể.

• Tuyệt đối không tự ý mua thuốc: HP có tính kháng thuốc rất cao. Việc tự mua các loại kháng sinh theo đơn thuốc của người khác hoặc tự ý uống không có chỉ định sẽ trực tiếp làm tăng nguy cơ thất bại và gây độc cho gan, thận.
• Tuân thủ trọn vẹn liệu trình: Người bệnh phải uống thuốc đúng giờ, đúng liều và đủ số ngày quy định. Việc tự ý giảm liều hoặc ngưng thuốc khi thấy các triệu chứng đau bụng thuyên giảm là nguyên nhân hàng đầu khiến vi khuẩn HP bị “nhờn thuốc” (kháng thuốc), khiến các đợt điều trị sau trở nên vô cùng phức tạp và tốn kém.
• Tái khám theo đúng lịch hẹn: Tỷ lệ kháng thuốc của HP tại Việt Nam hiện nay khá phức tạp, đồng thời mầm bệnh vẫn có nguy cơ tái nhiễm từ cộng đồng. Do đó, sau khi kết thúc phác đồ từ 4 tuần trở lên, bác sĩ sẽ chỉ định bạn thực hiện lại test hơi thở hoặc nội soi để khẳng định chắc chắn vi khuẩn đã được loại bỏ hoàn toàn.
• Chủ động phòng ngừa lây nhiễm chéo: Không dùng chung bát nước chấm, dùng đũa chung để gắp thức ăn, rửa tay khử khuẩn bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh nhằm bảo vệ sức khỏe cho những người thân yêu.

HP là bệnh rất phổ biến và hoàn toàn có thể điều trị được, nên bạn không cần quá hoang mang khi phát hiện dương tính. Điều quan trọng nhất là xác định đúng bằng xét nghiệm, tuân thủ phác đồ và kiểm tra lại sau điều trị; đồng thời nếu trong nhà có người nhiễm, cả gia đình nên cùng chú ý vệ sinh ăn uống. Khi có triệu chứng dạ dày kéo dài, nên đi khám để được đánh giá đúng thay vì tự điều trị.

VI – Các câu hỏi thường gặp

1. Vi khuẩn HP có tự khỏi không?

HP thường không tự hết mà cần điều trị bằng phác đồ phù hợp khi có chỉ định. Một số trường hợp nhiễm không triệu chứng có thể chưa cần điều trị ngay, nhưng việc theo dõi hay điều trị đều do bác sĩ quyết định dựa trên tình trạng cụ thể.

2. Điều trị HP mất bao lâu, có khỏi hẳn không?

Thời gian điều trị theo liệu trình bác sĩ chỉ định. Đa số trường hợp đáp ứng tốt nếu tuân thủ đúng, nhưng vẫn có khả năng tái nhiễm về sau, nên bác sĩ thường hẹn kiểm tra lại HP sau điều trị để xác nhận kết quả.

3. Test HP bằng cách nào?

Có nhiều cách: qua nội soi (test nhanh/sinh thiết niêm mạc), test hơi thở, test phân và xét nghiệm máu. Bác sĩ sẽ chọn phương pháp phù hợp tùy triệu chứng và mục đích kiểm tra của bạn.