Vi khuẩn HP là gì, lây qua đường nào?

Vi khuẩn HP (Helicobacter pylori) là một loại vi khuẩn có khả năng sinh sống trong lớp nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày, thích nghi với môi trường axit và có thể gây viêm dạ dày mạn tính, loét dạ dày – tá tràng. HP có khả năng lây truyền giữa người với người, thường được cho là liên quan đến đường miệng – miệng và phân – miệng, đặc biệt trong môi trường gia đình. Nhiễm HP không đồng nghĩa với ung thư dạ dày, nhưng vi khuẩn này là một yếu tố nguy cơ quan trọng của bệnh và cần được xét nghiệm, điều trị khi có chỉ định.

HP không phải virus: HP là tên viết tắt của Helicobacter pylori, một loại vi khuẩn hình xoắn, có khả năng sống trong môi trường dạ dày.

HP có thể lây: Vi khuẩn thường được mắc từ thời thơ ấu; đường miệng – miệng và phân – miệng được xem là những con đường lây truyền quan trọng, dù cơ chế lây chính xác chưa được xác định hoàn toàn.

Nhiễm HP thường âm thầm: Nhiều người mang HP không có triệu chứng rõ ràng cho đến khi xuất hiện viêm, loét hoặc các tổn thương liên quan.

HP có thể gây bệnh: Nhiễm kéo dài có liên quan đến viêm dạ dày mạn tính, loét dạ dày – tá tràng và làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày.

Có thể xét nghiệm HP: Test hơi thở ure, xét nghiệm phân hoặc xét nghiệm qua sinh thiết khi nội soi là những phương pháp có thể được sử dụng tùy trường hợp.

1. Vì sao vi khuẩn HP có thể sống trong môi trường axit của dạ dày?

HP có khả năng thích nghi với môi trường axit nhờ sống trong lớp nhầy bảo vệ niêm mạc và sử dụng enzyme urease để tạo môi trường thuận lợi hơn quanh tế bào vi khuẩn.

Dạ dày có môi trường axit mạnh nhằm hỗ trợ tiêu hóa thức ăn và hạn chế nhiều loại vi sinh vật xâm nhập. Tuy nhiên, HP có những đặc điểm sinh học giúp nó thích nghi với môi trường này.

• Sống trong lớp chất nhầy: Thay vì nằm trực tiếp trong lòng dạ dày, HP có xu hướng di chuyển vào lớp nhầy bao phủ niêm mạc, nơi có mức độ axit thuận lợi hơn so với lòng dạ dày.
• Sản xuất urease: Đây là enzyme quan trọng giúp HP phân giải ure thành các sản phẩm, trong đó có ammonia. Quá trình này góp phần làm giảm độ axit ở khu vực xung quanh vi khuẩn.
• Có khả năng di chuyển: Hình dạng xoắn và hệ thống roi giúp HP di chuyển qua lớp nhầy để tiếp cận bề mặt niêm mạc.
• Bám vào niêm mạc: HP có các cơ chế giúp bám vào tế bào biểu mô dạ dày, từ đó duy trì tình trạng cư trú lâu dài.

Khả năng thích nghi này giúp HP không bị loại bỏ dễ dàng chỉ bởi axit dạ dày. Khi tồn tại lâu dài, vi khuẩn có thể kích hoạt phản ứng viêm và làm thay đổi hàng rào bảo vệ niêm mạc.

Bộ Y tế xác định Helicobacter pylori là một loại vi khuẩn Gram âm, hình xoắn, cư trú trên bề mặt niêm mạc dạ dày và có liên quan đến nhiều bệnh lý đường tiêu hóa, trong đó có viêm dạ dày và loét dạ dày – tá tràng. 

Xem tài liệu trên Cổng thông tin Bộ Y tế

2. Vi khuẩn HP gây ra những bệnh lý nào?

Nhiễm HP có thể gây viêm dạ dày mạn tính và là yếu tố quan trọng liên quan đến loét dạ dày – tá tràng. Nhiễm HP kéo dài cũng làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày và một số bệnh lý hiếm gặp như u lympho MALT dạ dày.

• Viêm dạ dày mạn tính: Đây là một trong những hậu quả thường gặp của tình trạng nhiễm HP kéo dài. Người bệnh có thể không có triệu chứng rõ ràng dù niêm mạc đã xuất hiện tình trạng viêm.
• Loét dạ dày – tá tràng: HP có thể làm suy yếu cơ chế bảo vệ niêm mạc và thúc đẩy quá trình viêm, từ đó góp phần hình thành ổ loét.
• Viêm teo niêm mạc: Quá trình viêm mạn tính kéo dài có thể dẫn đến mất tuyến và teo niêm mạc ở một số người bệnh.
• Dị sản ruột: Đây là một dạng biến đổi của tế bào niêm mạc dạ dày và được xem là một tổn thương tiền ung thư cần được theo dõi tùy mức độ và nguy cơ.
• Ung thư dạ dày: HP được xác định là một tác nhân gây ung thư ở người. Tuy nhiên, nhiễm HP chỉ là một trong nhiều yếu tố liên quan đến quá trình phát triển ung thư dạ dày.
• U lympho MALT dạ dày: Một số trường hợp u lympho mô lympho liên quan niêm mạc ở dạ dày có liên quan đến nhiễm HP và có thể đáp ứng với điều trị tiệt trừ vi khuẩn trong những trường hợp phù hợp.

Hướng dẫn ACG 2024 về H. pylori cập nhật chỉ định xét nghiệm, điều trị và kiểm tra xác nhận tiệt trừ sau điều trị; đây là nguồn chuyên ngành quốc tế có giá trị cao cho phần chẩn đoán và điều trị. American College of Gastroenterology

3. Vi khuẩn HP lây qua đường nào?

 HP có thể lây truyền từ người này sang người khác, thường được đề cập qua đường miệng – miệng và phân – miệng. Nhiễm HP thường xảy ra từ thời thơ ấu và nguy cơ có thể cao hơn trong những gia đình có người nhiễm.

Đường miệng – miệng: Đây là con đường thường được nhắc đến khi nói về sự lây truyền HP trong gia đình. Vi khuẩn có thể hiện diện trong nước bọt hoặc dịch tiết đường tiêu hóa, từ đó tạo điều kiện lây truyền khi có tiếp xúc gần.

Một số hành vi có thể làm tăng nguy cơ tiếp xúc với dịch tiết của người nhiễm gồm:

• Dùng chung một số vật dụng ăn uống trong gia đình.
• Hôn trực tiếp trong trường hợp có tiếp xúc với nước bọt.
• Người lớn nhai hoặc mớm thức ăn cho trẻ.
• Dùng chung bàn chải đánh răng hoặc các vật dụng vệ sinh răng miệng.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng chỉ cần ăn chung một bữa là chắc chắn bị lây HP. Nguy cơ phụ thuộc vào nhiều yếu tố và cơ chế lây truyền trong từng trường hợp chưa phải lúc nào cũng xác định được.

Đường phân – miệng: HP có thể được phát hiện trong phân của người nhiễm. Nếu vệ sinh tay không đảm bảo sau khi đi vệ sinh hoặc trước khi chế biến, ăn uống, vi khuẩn có thể theo tay, thực phẩm hoặc nguồn nước bị nhiễm vào đường tiêu hóa của người khác. Vì vậy, vệ sinh cá nhân và an toàn thực phẩm là những biện pháp quan trọng để hạn chế nguy cơ lây nhiễm.

Đường dạ dày – miệng: Ở người nhiễm HP, vi khuẩn có thể hiện diện trong dịch dạ dày. Trong một số tình huống, dịch dạ dày có thể trào ngược lên thực quản và khoang miệng, tạo khả năng tiếp xúc với vi khuẩn. Con đường này có thể được xem là một dạng liên quan đến lây truyền qua dịch tiết tiêu hóa, thay vì một con đường hoàn toàn độc lập.

Lây nhiễm liên quan đến dụng cụ y tế: Lây nhiễm HP qua dụng cụ y tế không phải con đường lây truyền thông thường trong cộng đồng. Tuy nhiên, về mặt kiểm soát nhiễm khuẩn, thiết bị nội soi tiêu hóa phải được làm sạch và khử khuẩn đúng quy trình giữa các bệnh nhân.

5. Vi khuẩn HP có lây trong gia đình không?

HP có khả năng lây truyền giữa những người sống cùng gia đình, đặc biệt do tiếp xúc gần và các thói quen sinh hoạt chung. Nhiễm HP thường xảy ra từ thời thơ ấu, vì vậy việc phát hiện một người trong gia đình nhiễm HP có thể là cơ sở để bác sĩ đánh giá nguy cơ của những thành viên khác.

Một số yếu tố khiến nguy cơ lây truyền trong gia đình được quan tâm gồm:

• Sống chung trong thời gian dài: Các thành viên gia đình có nhiều cơ hội tiếp xúc với nhau và sử dụng chung không gian sinh hoạt.
• Thói quen ăn uống: Việc dùng chung dụng cụ ăn uống hoặc cho trẻ ăn bằng thức ăn đã được người lớn nhai có thể làm tăng tiếp xúc với nước bọt.
• Vệ sinh tay chưa tốt: Không rửa tay sau khi đi vệ sinh hoặc trước khi chuẩn bị thức ăn có thể làm tăng nguy cơ lây nhiễm qua đường phân – miệng.
• Nguồn nước và thực phẩm không đảm bảo: Điều kiện vệ sinh môi trường kém có thể tạo điều kiện cho vi khuẩn lây lan.

6. Nhiễm HP có triệu chứng gì?

Phần lớn người nhiễm HP có thể không có triệu chứng rõ ràng. Khi vi khuẩn gây viêm hoặc loét, người bệnh có thể xuất hiện đau hoặc nóng rát vùng thượng vị, đầy hơi, khó tiêu, ợ hơi, buồn nôn hoặc chán ăn.

Một số biểu hiện có thể gặp gồm:

• Đau hoặc nóng rát vùng thượng vị: Có thể xuất hiện khi đói, sau ăn hoặc tái diễn theo từng đợt.
• Đầy bụng, khó tiêu: Người bệnh có cảm giác nhanh no, ậm ạch hoặc khó chịu sau ăn.
• Ợ hơi, ợ chua: Có thể xuất hiện nhưng không phải dấu hiệu đặc hiệu của HP.
• Buồn nôn hoặc nôn: Có thể liên quan đến viêm niêm mạc hoặc bệnh lý tiêu hóa đi kèm.
• Chán ăn: Cảm giác khó chịu ở dạ dày có thể khiến người bệnh ăn uống kém.
• Sụt cân: Cần được đánh giá nếu kéo dài hoặc đi kèm những triệu chứng cảnh báo khác.

Các biểu hiện trên không đủ để xác định nhiễm HP vì cũng có thể gặp trong trào ngược dạ dày – thực quản, rối loạn tiêu hóa, viêm loét do nguyên nhân khác hoặc nhiều bệnh lý tiêu hóa khác.

7. Làm sao biết mình có nhiễm vi khuẩn HP?

Bác sĩ có thể lựa chọn test hơi thở ure, xét nghiệm kháng nguyên HP trong phân hoặc xét nghiệm dựa trên mẫu sinh thiết khi nội soi tùy mục đích kiểm tra và tình trạng người bệnh.

Các phương pháp thường được sử dụng gồm:

• Test hơi thở ure: Đây là xét nghiệm không xâm lấn, dựa trên khả năng phân giải ure của HP. Phương pháp này thường được sử dụng để phát hiện nhiễm HP và kiểm tra hiệu quả tiệt trừ sau điều trị.
• Xét nghiệm phân: Có thể tìm kháng nguyên HP trong phân và được sử dụng trong chẩn đoán hoặc kiểm tra sau điều trị.
• Nội soi dạ dày kết hợp sinh thiết: Khi có chỉ định nội soi, bác sĩ có thể lấy mẫu niêm mạc để thực hiện xét nghiệm HP đồng thời đánh giá trực tiếp tổn thương.
• Xét nghiệm huyết thanh: Có thể phát hiện kháng thể chống HP nhưng hạn chế là không phải lúc nào cũng phân biệt được nhiễm đang hoạt động với nhiễm trong quá khứ. Vì vậy, phương pháp này không phải lựa chọn phù hợp cho mọi mục đích.

Trước khi làm một số xét nghiệm HP, người bệnh có thể cần điều chỉnh việc sử dụng thuốc như thuốc ức chế bơm proton hoặc kháng sinh theo hướng dẫn của bác sĩ để hạn chế nguy cơ kết quả âm tính giả.

9. Nhiễm HP có cần điều trị không?

Khi xét nghiệm xác định nhiễm HP và người bệnh thuộc nhóm có chỉ định điều trị, bác sĩ sẽ lựa chọn phác đồ tiệt trừ dựa trên tiền sử dùng kháng sinh, tình trạng dị ứng thuốc và tình hình kháng thuốc. Sau điều trị cần kiểm tra lại để xác nhận HP đã được loại bỏ.

Người bệnh cần lưu ý:

• Không tự mua kháng sinh: HP ngày càng có tình trạng kháng một số loại kháng sinh, khiến lựa chọn điều trị trở nên phức tạp hơn.
• Dùng thuốc đúng phác đồ: Không tự ý giảm liều hoặc dừng thuốc khi thấy triệu chứng đã giảm.
• Thông báo tiền sử dùng kháng sinh: Bác sĩ cần biết người bệnh đã từng sử dụng những nhóm kháng sinh nào để lựa chọn phác đồ phù hợp.
• Thông báo tiền sử dị ứng thuốc: Đặc biệt là dị ứng penicillin hoặc các kháng sinh khác.
• Kiểm tra lại sau điều trị: Hết đau bụng hoặc hết đầy hơi chưa đủ để khẳng định HP đã được tiệt trừ.
• Không tự điều trị cả gia đình: Nếu một thành viên nhiễm HP, những người khác có nên xét nghiệm hay điều trị hay không cần được bác sĩ đánh giá theo từng trường hợp.

10. Làm gì để hạn chế nguy cơ lây nhiễm HP?

Không có biện pháp bảo vệ tuyệt đối khỏi HP, nhưng giữ vệ sinh tay, đảm bảo an toàn thực phẩm, hạn chế tiếp xúc trực tiếp với nước bọt và không dùng chung vật dụng cá nhân có thể giúp giảm nguy cơ lây truyền.

Một số thói quen nên duy trì:

• Rửa tay bằng xà phòng: Đặc biệt sau khi đi vệ sinh và trước khi ăn hoặc chế biến thức ăn.
• Ăn chín, uống sạch: Hạn chế thực phẩm sống, tái hoặc nguồn nước không đảm bảo vệ sinh.
• Không dùng chung vật dụng cá nhân: Đặc biệt là bàn chải đánh răng và các dụng cụ vệ sinh răng miệng.
• Không mớm thức ăn cho trẻ: Người lớn nên tránh nhai thức ăn rồi đưa trực tiếp cho trẻ.
• Giữ vệ sinh dụng cụ ăn uống: Rửa sạch bát, đũa, thìa và các vật dụng sau khi sử dụng.
• Tuân thủ điều trị nếu được xác định nhiễm HP: Điều trị đúng có ý nghĩa không chỉ đối với sức khỏe dạ dày mà còn góp phần giảm tình trạng nhiễm khuẩn kéo dài.
• Lựa chọn cơ sở nội soi đảm bảo kiểm soát nhiễm khuẩn: Nếu thực hiện nội soi, cần lựa chọn cơ sở có quy trình làm sạch và khử khuẩn thiết bị đúng quy định.

11. Những câu hỏi thường gặp về vi khuẩn HP

Vi khuẩn HP có tự hết không?

HP có thể tồn tại lâu dài trong dạ dày nếu không được tiệt trừ. Khi được xác định nhiễm HP và có chỉ định điều trị, người bệnh nên dùng thuốc theo phác đồ của bác sĩ thay vì chờ vi khuẩn tự biến mất.

Nhiễm HP có nguy hiểm không?

Nhiễm HP không phải lúc nào cũng gây bệnh nghiêm trọng và nhiều người không có triệu chứng. Tuy nhiên, nhiễm kéo dài có thể liên quan đến viêm dạ dày mạn, loét dạ dày – tá tràng và làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày, vì vậy những trường hợp có chỉ định cần được phát hiện và điều trị.

Người nhiễm HP có phải kiêng ăn chung với gia đình?

Không nhất thiết phải cách ly hoặc ăn riêng hoàn toàn. Người nhiễm nên duy trì vệ sinh cá nhân, không dùng chung vật dụng vệ sinh răng miệng, tránh các hành vi tiếp xúc trực tiếp với nước bọt và tuân thủ điều trị nếu có chỉ định.

Nhiễm HP có cần nội soi dạ dày không?

Không phải tất cả người nghi nhiễm HP đều cần nội soi. Bác sĩ có thể lựa chọn test hơi thở hoặc xét nghiệm phân trong những trường hợp phù hợp. Nội soi thường được cân nhắc khi có triệu chứng cảnh báo, cần đánh giá tổn thương dạ dày hoặc có chỉ định chuyên khoa khác.

Ung thư dạ dày có chữa được không nếu phát hiện sớm

3 Phương pháp Tầm soát ung thư dạ dày chính xác hiện nay

Các giai đoạn ung thư dạ dày và tiên lượng điều trị: Bác sĩ tiêu hóa giải đáp