Loét dạ dày tá tràng là gì, khác viêm dạ dày thế nào?

Theo tài liệu chuyên môn được đăng tải trên cổng thông tin của Bộ Y tế, viêm dạ dày – tá tràng có thể liên quan đến sự mất cân bằng giữa các yếu tố tấn công như acid dịch vị, pepsin, vi khuẩn H. pylori và các yếu tố bảo vệ niêm mạc. Nội soi dạ dày có thể giúp phát hiện tình trạng viêm, phù nề, xung huyết, loét và xuất huyết, đồng thời hỗ trợ đánh giá tổn thương cần theo dõi. 

Nguồn: Bộ Y tế – Viêm dạ dày và tá tràng

2. Nguyên nhân gây viêm dạ dày và loét dạ dày – tá tràng

Viêm dạ dày và loét dạ dày – tá tràng có nhiều nguyên nhân tương đồng, trong đó nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) và sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAID) là hai nguyên nhân quan trọng. Khi các yếu tố bảo vệ niêm mạc suy giảm hoặc tác nhân gây tổn thương kéo dài, niêm mạc có thể bị viêm, trợt và tiến triển thành ổ loét.

Các nguyên nhân và yếu tố thường gặp gồm:

• Nhiễm vi khuẩn HP: Gây viêm niêm mạc kéo dài và làm tăng nguy cơ hình thành loét dạ dày – tá tràng.
• Sử dụng thuốc NSAID: Các thuốc như aspirin, ibuprofen, naproxen có thể làm giảm cơ chế bảo vệ niêm mạc, đặc biệt khi dùng kéo dài hoặc ở người có nguy cơ cao.
• Rượu bia: Có thể kích thích và làm tổn thương niêm mạc dạ dày, khiến tình trạng viêm trở nên nghiêm trọng hơn.
• Hút thuốc lá: Làm ảnh hưởng đến khả năng bảo vệ và phục hồi niêm mạc, đồng thời có thể làm chậm quá trình lành ổ loét.
• Stress sinh lý nặng: Bỏng nặng, chấn thương, nhiễm trùng nặng hoặc bệnh lý nguy kịch có thể gây tổn thương niêm mạc và loét do stress.
• Một số nguyên nhân ít gặp: Tăng tiết acid bất thường như hội chứng Zollinger–Ellison, bệnh tự miễn hoặc một số bệnh lý khác cũng có thể gây viêm và loét.

3. Triệu chứng nhận biết loét dạ dày tá tràng

Loét dạ dày tá tràng gây đau hoặc nóng rát vùng thượng vị, đầy bụng, khó tiêu, buồn nôn và có thể liên quan đến bữa ăn. Tuy nhiên, mức độ triệu chứng ở mỗi người khác nhau, thậm chí một số trường hợp không có biểu hiện rõ ràng cho đến khi xuất hiện biến chứng.

Các dấu hiệu thường gặp gồm:

• Đau vùng thượng vị: Đau âm ỉ, nóng rát hoặc cồn cào ở vùng trên rốn, dưới xương ức.
• Đau liên quan đến bữa ăn: Cơn đau có thể xuất hiện khi đói, sau ăn hoặc về đêm tùy vị trí và tình trạng ổ loét.
• Đầy bụng, khó tiêu: Cảm giác chướng bụng, nhanh no hoặc khó chịu sau khi ăn.
• Buồn nôn hoặc nôn: Có thể xuất hiện khi niêm mạc bị kích thích hoặc tổn thương nặng.
• Ợ hơi, ợ chua: Có thể đi kèm nhưng không phải dấu hiệu đặc hiệu của loét.
• Chán ăn, sụt cân: Cần lưu ý nếu tình trạng kéo dài hoặc cân nặng giảm không rõ nguyên nhân.

4. Viêm dạ dày có thể dẫn đến loét dạ dày không?

Có, viêm dạ dày kéo dài hoặc không được kiểm soát tốt có thể làm niêm mạc tổn thương nặng hơn và góp phần hình thành ổ loét, nhưng không phải trường hợp viêm dạ dày nào cũng tiến triển thành loét. Nguy cơ cao hơn khi người bệnh nhiễm H. pylori (HP), thường xuyên sử dụng thuốc chống viêm giảm đau NSAID, hút thuốc hoặc có các yếu tố làm suy yếu hàng rào bảo vệ niêm mạc.

• Nhiễm H. pylori kéo dài: Vi khuẩn gây viêm mạn tính và làm suy yếu hàng rào bảo vệ niêm mạc.
• Tiếp tục sử dụng NSAID: Thuốc có thể làm giảm khả năng bảo vệ niêm mạc và tăng nguy cơ loét.
• Không điều trị nguyên nhân: Nếu chỉ dùng thuốc để giảm triệu chứng mà không xử lý yếu tố gây bệnh, tổn thương có thể tiếp tục tái diễn.
• Có thêm các yếu tố nguy cơ: Hút thuốc hoặc một số bệnh lý, thuốc dùng đồng thời có thể ảnh hưởng đến nguy cơ loét.

Theo National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) thuộc NIH, H. pylori là một trong những nguyên nhân phổ biến của viêm dạ dày và loét dạ dày – tá tràng; NSAID cũng là nguyên nhân quan trọng gây loét. Khi cần chẩn đoán, bác sĩ có thể chỉ định nội soi tiêu hóa trên để quan sát trực tiếp dạ dày và tá tràng, đồng thời lấy sinh thiết khi cần.

Nguồn: NIDDK – Peptic Ulcers

5. Thuốc giảm đau có thể gây viêm và loét dạ dày không?

Có, một số thuốc giảm đau, đặc biệt là nhóm thuốc chống viêm không steroid (NSAID), có thể gây viêm, trợt và loét dạ dày – tá tràng. Các thuốc thường gặp như aspirin, ibuprofen, naproxen, diclofenac… có thể làm giảm các chất giúp bảo vệ niêm mạc, khiến dạ dày dễ bị tổn thương bởi acid.

• Thuốc thường gặp: Aspirin, ibuprofen, naproxen, diclofenac…
• Cơ chế: NSAID làm giảm các chất có vai trò bảo vệ niêm mạc, khiến dạ dày dễ bị acid gây tổn thương.
• Nguy cơ cao hơn khi: Dùng thuốc liều cao, kéo dài; người lớn tuổi; có tiền sử loét dạ dày; nhiễm HP; uống nhiều rượu bia hoặc hút thuốc.
• Biến chứng có thể gặp: Xuất huyết tiêu hóa, thủng ổ loét, đặc biệt ở nhóm nguy cơ cao.
• Dấu hiệu cần đi khám: Đau thượng vị kéo dài, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, chóng mặt hoặc mệt bất thường.

Lưu ý: Không tự ý ngừng thuốc bác sĩ đã kê; nếu phải sử dụng NSAID kéo dài, nên trao đổi với bác sĩ về nguy cơ và biện pháp bảo vệ dạ dày.

6. Loét dạ dày – tá tràng có nguy hiểm hơn viêm dạ dày không?

Có, loét dạ dày – tá tràng nguy hiểm hơn viêm dạ dày vì tổn thương đã ăn sâu qua lớp cơ niêm, thay vì chủ yếu giới hạn ở bề mặt niêm mạc. Khi ổ loét tiến triển, người bệnh có nguy cơ gặp các biến chứng nghiêm trọng như:

• Xuất huyết tiêu hóa: Ổ loét ăn vào mạch máu, gây nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.
• Thủng dạ dày – tá tràng: Tổn thương xuyên sâu qua thành ống tiêu hóa, có thể gây viêm phúc mạc và cần cấp cứu.
• Hẹp đường ra dạ dày: Quá trình viêm và hình thành sẹo có thể gây hẹp, khiến người bệnh đầy bụng, nôn ói, ăn uống khó khăn.
• Ổ loét lâu lành hoặc tái phát: Cần được đánh giá nguyên nhân và theo dõi phù hợp, đặc biệt với loét dạ dày có hình ảnh bất thường.

Vì vậy, loét dạ dày – tá tràng cần được phát hiện và điều trị sớm để hạn chế nguy cơ xuất huyết, thủng và các biến chứng khác.

7. Điều trị loét dạ dày tá tràng bằng cách nào?

Điều trị loét dạ dày – tá tràng chủ yếu bằng thuốc theo phác đồ của bác sĩ nhằm xử lý nguyên nhân, giảm tiết axit và tạo điều kiện cho niêm mạc lành lại. Nếu người bệnh nhiễm H. pylori, cần điều trị tiệt trừ vi khuẩn; nếu loét liên quan đến thuốc NSAID, bác sĩ có thể điều chỉnh thuốc và bổ sung thuốc bảo vệ dạ dày.

• Diệt H. pylori nếu dương tính: Bác sĩ thường kê phối hợp thuốc giảm tiết acid với nhiều kháng sinh và có thể thêm bismuth theo phác đồ phù hợp.
• Dùng thuốc giảm tiết acid: Nhóm PPI thường được sử dụng để giảm acid, tạo điều kiện cho ổ loét lành lại.
• Ngừng hoặc điều chỉnh NSAID khi có thể: Nếu loét liên quan đến thuốc giảm đau chống viêm, bác sĩ sẽ cân nhắc đổi thuốc, giảm liều hoặc bổ sung thuốc bảo vệ dạ dày.
• Điều trị biến chứng nếu có: Xuất huyết có thể cần nội soi cầm máu; thủng hoặc hẹp nặng có thể phải can thiệp ngoại khoa.
• Thay đổi lối sống: Hạn chế rượu bia, bỏ thuốc lá, tránh tự dùng NSAID và ăn uống điều độ để giảm kích thích niêm mạc.
• Theo dõi sau điều trị: Một số trường hợp loét dạ dày cần nội soi lại để đánh giá ổ loét đã lành và loại trừ tổn thương bất thường.

Nếu có nôn ra máu, đi ngoài phân đen, đau bụng dữ dội hoặc choáng, cần đi cấp cứu ngay vì đây có thể là dấu hiệu biến chứng.

8. Khi nào đau dạ dày nên đi khám?

Người bị đau dạ dày nên đi khám khi cơn đau kéo dài, tái phát nhiều lần hoặc kèm theo các dấu hiệu bất thường, bởi đây có thể là biểu hiện của viêm, loét dạ dày – tá tràng hoặc bệnh lý tiêu hóa khác. Đặc biệt nên thăm khám sớm khi:

• Đau thượng vị kéo dài hoặc ngày càng tăng, ảnh hưởng đến ăn uống và sinh hoạt.
• Đau tái phát thường xuyên, dùng thuốc nhưng không cải thiện hoặc nhanh chóng đau trở lại.
• Buồn nôn, nôn nhiều, đầy bụng, chán ăn hoặc nhanh no kéo dài.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân, mệt mỏi hoặc có biểu hiện thiếu máu.
• Nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen, có thể cảnh báo xuất huyết tiêu hóa.
• Đau bụng dữ dội, đột ngột, bụng cứng hoặc kèm choáng, chóng mặt cần được cấp cứu ngay vì có thể liên quan đến thủng hoặc chảy máu đường tiêu hóa.

9. Nội soi có phân biệt được viêm và loét dạ dày không?

Có, nội soi dạ dày là phương pháp giúp bác sĩ quan sát trực tiếp niêm mạc và phân biệt tương đối rõ giữa viêm dạ dày với loét dạ dày – tá tràng. Qua hình ảnh nội soi, bác sĩ có thể đánh giá vị trí, mức độ, phạm vi tổn thương và thực hiện sinh thiết khi cần thiết.

• Viêm dạ dày: Hình ảnh nội soi có thể thấy niêm mạc sung huyết, phù nề, dễ chảy máu, có các vết trợt hoặc thay đổi bề mặt niêm mạc, nhưng chưa hình thành ổ loét sâu.
• Loét dạ dày – tá tràng: Nội soi có thể quan sát thấy ổ khuyết niêm mạc sâu, đồng thời xác định được vị trí, kích thước, hình dạng, đáy và bờ ổ loét.
• Đánh giá nguy cơ chảy máu: Nếu ổ loét đang chảy máu hoặc có dấu hiệu nguy cơ xuất huyết, bác sĩ có thể đánh giá và thực hiện nội soi cầm máu khi có chỉ định.
• Sinh thiết tổn thương: Với ổ loét dạ dày hoặc vùng niêm mạc có đặc điểm bất thường, bác sĩ có thể lấy mẫu mô để làm giải phẫu bệnh, hỗ trợ phân biệt tổn thương lành tính với tổn thương nghi ngờ.
• Kiểm tra H. pylori: Trong quá trình nội soi, mẫu sinh thiết cũng có thể được sử dụng để kiểm tra H. pylori bằng phương pháp phù hợp.

Vì triệu chứng của viêm và loét dạ dày có thể khá giống nhau, chỉ dựa vào đau thượng vị, đầy bụng hay buồn nôn thường không đủ để xác định mức độ tổn thương. Nội soi sẽ giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn và lựa chọn hướng điều trị phù hợp.

10. Hướng dẫn cách chăm sóc khi bị loét dạ dày

Khi bị loét dạ dày, người bệnh cần dùng thuốc đúng phác đồ, điều chỉnh chế độ ăn uống và sinh hoạt để giảm kích thích niêm mạc, hỗ trợ ổ loét lành và hạn chế tái phát. Một số lưu ý quan trọng gồm:

• Dùng thuốc đúng chỉ định: Uống đủ liều, đúng thời gian; không tự ý ngừng thuốc khi triệu chứng đã giảm. Nếu có HP, cần hoàn thành đầy đủ phác đồ điều trị.
• Không tự ý dùng thuốc giảm đau: Đặc biệt thận trọng với nhóm NSAID như ibuprofen, naproxen, diclofenac, aspirin vì có thể làm ổ loét nặng hơn. Nếu đang dùng thuốc theo đơn, cần trao đổi với bác sĩ trước khi thay đổi.
• Ăn uống điều độ: Ăn đúng bữa, lượng vừa phải; lựa chọn thực phẩm phù hợp và hạn chế những món khiến triệu chứng đau, nóng rát hoặc khó tiêu tăng lên.
• Hạn chế rượu bia và bỏ thuốc lá: Đây là những yếu tố có thể làm tổn thương niêm mạc và ảnh hưởng đến quá trình lành ổ loét.
• Theo dõi triệu chứng: Tái khám theo lịch để bác sĩ đánh giá đáp ứng điều trị. Một số trường hợp loét dạ dày có thể cần nội soi kiểm tra lại theo chỉ định.
• Nhận biết dấu hiệu nguy hiểm: Nếu xuất hiện nôn ra máu, đi ngoài phân đen, đau bụng dữ dội đột ngột, chóng mặt, ngất hoặc mệt lả, cần đến cơ sở y tế ngay vì có thể là dấu hiệu xuất huyết hoặc thủng ổ loét.

11. Những câu hỏi thường gặp về viêm và loét dạ dày – tá tràng

Viêm dạ dày và loét dạ dày có thể xuất hiện cùng lúc không?

Có. Một người có thể đồng thời bị viêm niêm mạc dạ dày và xuất hiện ổ loét. Khi đó, bác sĩ cần đánh giá cả mức độ viêm, đặc điểm ổ loét và nguyên nhân liên quan như H. pylori hoặc sử dụng thuốc NSAID để xây dựng hướng điều trị phù hợp.

Loét dạ dày – tá tràng có dễ tái phát không?

Có thể tái phát nếu nguyên nhân gây bệnh chưa được xử lý triệt để, chẳng hạn H. pylori chưa được tiệt trừ hoặc người bệnh tiếp tục sử dụng NSAID kéo dài. Việc tuân thủ điều trị và kiểm tra lại theo chỉ định giúp giảm nguy cơ bệnh tái diễn.

Người bị loét dạ dày – tá tràng có cần kiêng hoàn toàn đồ cay không?

Không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối tất cả đồ cay. Tuy nhiên, nếu thực phẩm cay khiến triệu chứng đau, nóng rát hoặc khó chịu tăng lên, người bệnh nên hạn chế. Quan trọng hơn là xác định và kiểm soát nguyên nhân gây loét thay vì chỉ tập trung vào một nhóm thực phẩm.

Loét dạ dày – tá tràng có thể không gây đau không?

Có. Một số trường hợp loét không biểu hiện triệu chứng rõ ràng và chỉ được phát hiện khi người bệnh đi kiểm tra hoặc khi đã xuất hiện biến chứng. Vì vậy, việc không đau không đồng nghĩa với việc chắc chắn không có ổ loét.

Người từng bị loét dạ dày – tá tràng cần theo dõi những gì?

Người bệnh nên chú ý tình trạng đau thượng vị tái diễn, khó tiêu kéo dài, nôn ói, sụt cân hoặc các dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa. Nếu có tiền sử loét hoặc các yếu tố nguy cơ như nhiễm H. pylori, sử dụng NSAID kéo dài, cần tái khám theo lịch bác sĩ để đánh giá nguy cơ tái phát và biến chứng.

Ung thư dạ dày là gì? Dấu hiệu, nguyên nhân và cách phát hiện sớm

Ung thư dạ dày phát hiện sớm có chữa khỏi được không?