Nguyên nhân nứt kẽ hậu môn là gì? 7 yếu tố thường gặp

Nứt kẽ hậu môn thường xuất phát từ tổn thương niêm mạc ống hậu môn khi phân quá cứng, kích thước lớn hoặc người bệnh phải rặn mạnh lúc đại tiện. Ngoài táo bón, tình trạng này còn liên quan đến tiêu chảy kéo dài, co thắt cơ thắt hậu môn, chấn thương tại chỗ và một số bệnh lý đường tiêu hóa như Crohn. 

Táo bón, phân cứng và thói quen rặn mạnh là những yếu tố thường gặp nhất.

Tiêu chảy kéo dài cũng có thể làm tổn thương niêm mạc hậu môn do đi ngoài nhiều lần.

Co thắt cơ thắt hậu môn có thể làm giảm lưu lượng máu đến vùng tổn thương, khiến vết nứt lâu lành.

Bệnh Crohn, nhiễm trùng hoặc một số tổn thương vùng hậu môn có thể liên quan đến nứt kẽ thứ phát.

Điều trị cần kết hợp xử lý vết nứt và kiểm soát nguyên nhân gây tổn thương.

1. Những nguyên nhân dẫn đến nứt kẽ hậu môn

Nứt kẽ hậu môn chủ yếu xảy ra do niêm mạc ống hậu môn bị kéo căng hoặc tổn thương khi đi đại tiện, thường gặp nhất ở người bị táo bón, phân cứng và phải rặn mạnh. Ngoài ra, tiêu chảy kéo dài, co thắt cơ thắt hậu môn, chấn thương vùng hậu môn và một số bệnh lý đường ruột cũng có thể gây ra tình trạng này.

Có 7 nguyên nhân và yếu tố nguy cơ thường gặp:

• Táo bón, phân cứng: Phân khô, kích thước lớn làm căng giãn quá mức ống hậu môn khi đi ngoài, khiến lớp niêm mạc dễ bị rách. Đây là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất.
• Rặn mạnh khi đại tiện: Việc cố rặn để đẩy phân ra ngoài làm tăng áp lực lên ống hậu môn, đặc biệt khi phân cứng hoặc khó đi ngoài, từ đó làm tăng nguy cơ xuất hiện vết nứt.
• Tiêu chảy kéo dài: Đi ngoài phân lỏng nhiều lần khiến vùng hậu môn liên tục bị kích thích, làm tổn thương niêm mạc và cản trở quá trình lành thương.
• Co thắt cơ thắt hậu môn: Tăng trương lực cơ thắt hậu môn làm giảm lưu lượng máu đến vùng tổn thương, khiến vết nứt khó lành và dễ tái phát. Đây cũng là yếu tố quan trọng trong cơ chế hình thành nứt kẽ hậu môn mạn tính.
• Mang thai và sinh con: Sự thay đổi áp lực vùng chậu, táo bón trong thai kỳ và quá trình rặn khi sinh thường có thể làm tăng nguy cơ tổn thương vùng hậu môn.
• Chấn thương vùng hậu môn: Quan hệ tình dục qua đường hậu môn, đưa vật vào hậu môn hoặc các tác động cơ học khác có thể gây rách niêm mạc ống hậu môn.
• Bệnh lý đường ruột và hậu môn: Bệnh Crohn, một số tình trạng viêm nhiễm hoặc bệnh lý gây tổn thương niêm mạc có thể liên quan đến nứt kẽ hậu môn, đặc biệt khi vết nứt xuất hiện ở vị trí bất thường, có nhiều vết nứt hoặc tái phát liên tục.

Những thói quen làm tăng nguy cơ nứt kẽ hậu môn gồm uống ít nước, ăn thiếu chất xơ, nhịn đại tiện thường xuyên và ít vận động vì có thể góp phần gây táo bón, phân cứng.

2. Những nhóm đối tượng dễ bị nứt kẽ hậu môn

Bất kỳ ai cũng có thể bị nứt kẽ hậu môn, nhưng nguy cơ thường cao hơn ở những người có thói quen đại tiện bất thường, thường xuyên bị rối loạn tiêu hóa hoặc có bệnh lý tại vùng hậu môn.

Một số nhóm cần chú ý gồm:

• Người thường xuyên táo bón: Phân khô cứng, đại tiện khó và thói quen rặn mạnh làm tăng nguy cơ rách niêm mạc hậu môn.
• Người bị tiêu chảy kéo dài: Đại tiện nhiều lần khiến vùng hậu môn liên tục bị kích ứng và chịu tác động cơ học.
• Phụ nữ sau sinh: Những thay đổi trong quá trình mang thai, sinh nở và thói quen đại tiện sau sinh có thể làm tăng nguy cơ tổn thương vùng hậu môn.
• Trẻ nhỏ: Trẻ bị táo bón, sợ đi ngoài hoặc nhịn đại tiện có thể hình thành vết nứt do phân cứng.
• Người mắc bệnh viêm ruột: Bệnh Crohn và một số bệnh lý tiêu hóa mạn tính có thể liên quan đến tổn thương quanh hậu môn.

Các yếu tố như ăn ít chất xơ, uống không đủ nước, ít vận động hoặc thường xuyên nhịn đại tiện không trực tiếp gây nứt kẽ trong mọi trường hợp, nhưng có thể làm tăng nguy cơ táo bón và tạo điều kiện cho tổn thương xuất hiện.

3. Cách chẩn đoán và điều trị nứt kẽ hậu môn

Nứt kẽ hậu môn được chẩn đoán chủ yếu bằng cách khai thác triệu chứng và khám trực tiếp vùng hậu môn. 

• Khai thác triệu chứng: Hỏi về cảm giác đau nhói khi đại tiện, đau kéo dài từ vài phút đến vài giờ sau đi ngoài, tình trạng chảy máu đỏ tươi, táo bón hoặc tiêu chảy kéo dài.
• Khám trực tiếp vùng hậu môn: Quan sát vị trí, kích thước và đặc điểm vết nứt. Nứt kẽ cấp tính thường có vết rách nông, trong khi nứt kẽ mạn tính có thể xuất hiện bờ xơ chai, mẩu da thừa hoặc nhú hậu môn phì đại.
• Thăm trực tràng hoặc nội soi hậu môn: Được cân nhắc khi cần phân biệt với trĩ, tổn thương niêm mạc hoặc bệnh lý khác. Nếu người bệnh đau nhiều, bác sĩ có thể trì hoãn thao tác này.
• Thực hiện xét nghiệm bổ sung: Nội soi đại tràng, xét nghiệm máu, phân hoặc sinh thiết chỉ được chỉ định khi có dấu hiệu bất thường, nghi ngờ bệnh Crohn, viêm nhiễm hoặc các bệnh lý đại trực tràng khác.

4. Các phương pháp điều trị nứt kẽ hậu môn

Điều trị nứt kẽ hậu môn ưu tiên làm mềm phân, giảm đau, hạn chế co thắt cơ thắt và tạo điều kiện cho vết nứt lành lại. Tùy tình trạng, bác sĩ có thể áp dụng các phương pháp:

• Điều chỉnh chế độ ăn uống: Tăng cường chất xơ từ rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt; uống đủ nước và hạn chế rặn mạnh khi đại tiện. Mục tiêu là duy trì phân mềm, dễ đi ngoài, tránh làm rách lại vết nứt.
• Ngâm hậu môn bằng nước ấm: Ngâm khoảng 10–20 phút mỗi lần, đặc biệt sau đại tiện, có thể giúp giảm đau và thư giãn cơ thắt hậu môn.
• Sử dụng thuốc làm mềm phân hoặc nhuận tràng: Được chỉ định khi người bệnh bị táo bón, phân cứng hoặc khó đại tiện. Loại thuốc và liều dùng cần phù hợp với tình trạng cụ thể.
• Dùng thuốc bôi tại chỗ: Bác sĩ có thể kê thuốc giảm đau hoặc thuốc giãn cơ thắt hậu môn như diltiazem, nifedipine hoặc nitroglycerin để hỗ trợ tăng lưu lượng máu và thúc đẩy lành vết nứt. Những thuốc này cần được sử dụng theo hướng dẫn vì có thể gây tác dụng phụ.
• Tiêm Botulinum toxin (Botox): Được cân nhắc khi nứt kẽ hậu môn mạn tính không đáp ứng với điều trị ban đầu. Thuốc giúp giảm co thắt cơ thắt hậu môn trong một khoảng thời gian, tạo điều kiện cho vết nứt lành.
• Phẫu thuật: Với trường hợp nứt kẽ mạn tính kéo dài, tái phát hoặc thất bại với điều trị nội khoa, bác sĩ có thể cân nhắc phẫu thuật cắt một phần cơ thắt trong bên. Phương pháp này có hiệu quả điều trị cao nhưng tiềm ẩn nguy cơ rối loạn kiểm soát trung tiện hoặc phân, nên cần đánh giá kỹ trước khi chỉ định.

5. Cách phòng ngừa nứt kẽ hậu môn từ những thói quen hằng ngày

Phòng ngừa nứt kẽ hậu môn chủ yếu tập trung vào việc duy trì phân mềm, hạn chế áp lực lên ống hậu môn và kiểm soát các bệnh lý gây rối loạn đại tiện.

Người bệnh có thể áp dụng những biện pháp sau:

• Bổ sung chất xơ: Ăn đủ rau xanh, trái cây, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt để hỗ trợ nhu động ruột, giúp phân mềm và dễ đào thải.
• Uống đủ nước: Duy trì lượng nước phù hợp với thể trạng, mức độ vận động và tình trạng sức khỏe. Người mắc bệnh tim, thận hoặc đang phải hạn chế dịch cần tuân theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Không nhịn đại tiện: Đi vệ sinh khi có nhu cầu, tránh để phân lưu lại quá lâu trong đại tràng.
• Hạn chế rặn mạnh: Không cố gắng rặn khi phân khó ra. Nếu thường xuyên đại tiện khó, cần tìm nguyên nhân và xử lý táo bón.
• Vận động thường xuyên: Đi bộ hoặc tập luyện phù hợp giúp hỗ trợ hoạt động của hệ tiêu hóa.
• Vệ sinh hậu môn nhẹ nhàng: Tránh chà xát mạnh hoặc sử dụng sản phẩm có chất tẩy rửa gây kích ứng vùng da quanh hậu môn.
• Điều trị bệnh lý tiêu hóa: Người thường xuyên tiêu chảy, táo bón hoặc có biểu hiện viêm ruột nên được thăm khám để kiểm soát nguyên nhân.

Nếu đã xuất hiện vết nứt, các biện pháp trên hỗ trợ quá trình hồi phục nhưng không thay thế điều trị y tế trong trường hợp tổn thương kéo dài, đau nhiều hoặc tái phát.

6. Khi nào cần đi khám vì nghi ngờ nứt kẽ hậu môn?

Người bệnh nên đi khám khi xuất hiện đau rát hậu môn trong hoặc sau khi đại tiện, đặc biệt nếu triệu chứng tái diễn hoặc đi kèm chảy máu. Bác sĩ thường đánh giá triệu chứng, thăm khám vùng hậu môn và cân nhắc các kiểm tra cần thiết để xác định nguyên nhân.

Cần thăm khám sớm nếu có những dấu hiệu sau:

• Đau hậu môn dữ dội hoặc kéo dài sau khi đại tiện.
• Chảy máu hậu môn tái diễn, máu đỏ tươi dính trên giấy vệ sinh hoặc lẫn trong phân.
• Vết nứt không cải thiện sau khi đã điều chỉnh chế độ ăn và thói quen đại tiện.
• Xuất hiện nhiều vết nứt, tổn thương nằm ở vị trí không điển hình hoặc tái phát nhiều lần.
• Kèm tiêu chảy kéo dài, đau bụng, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc sốt.

7. Câu hỏi thường gặp về nguyên nhân nứt kẽ hậu môn

Nứt kẽ hậu môn có phải chỉ do táo bón không?

Không. Táo bón và phân cứng là nguyên nhân thường gặp nhất, nhưng nứt kẽ hậu môn còn có thể liên quan đến tiêu chảy kéo dài, rặn mạnh, co thắt cơ thắt hậu môn, chấn thương tại chỗ hoặc bệnh lý viêm ruột.

Nứt kẽ hậu môn có tự khỏi được không?

Một số vết nứt cấp tính có thể tự lành khi người bệnh kiểm soát tốt táo bón, duy trì phân mềm và hạn chế tổn thương lặp lại. Tuy nhiên, vết nứt kéo dài, tái phát hoặc gây đau nhiều có thể cần điều trị bằng thuốc hay thủ thuật theo chỉ định của bác sĩ.

Nứt kẽ hậu môn có tái phát không?

Có. Tình trạng này có thể tái phát nếu người bệnh tiếp tục táo bón, tiêu chảy kéo dài, rặn mạnh khi đại tiện hoặc chưa kiểm soát được bệnh lý nền. Vì vậy, sau khi vết nứt lành, vẫn cần duy trì chế độ ăn và thói quen đại tiện hợp lý.

Nứt kẽ hậu môn nên ăn gì để phân mềm và giảm đau khi đi ngoài?

Làm mềm phân khi bị nứt kẽ hậu môn bằng cách nào? Gợi ý 3 cách hiệu quả

Đau hậu môn kéo dài sau khi đi ngoài có phải nứt kẽ hậu môn không