Nguyên nhân viêm đại tràng là gì? Cách điều trị và phòng ngừa tái phát

Nguyên nhân viêm đại tràng có thể là nhiễm vi khuẩn, virus, ký sinh trùng, bệnh viêm ruột mạn tính, thiếu máu cục bộ tại đại tràng hoặc tác động của một số loại thuốc. Trong khi viêm đại tràng cấp tính liên quan đến nhiễm trùng, các bệnh mạn tính như viêm loét đại tràng và Crohn có cơ chế phức tạp hơn. 

Nhiễm trùng đường ruột là một nguyên nhân quan trọng gây viêm đại tràng cấp tính.

Viêm loét đại tràng và bệnh Crohn là các bệnh viêm ruột mạn tính có cơ chế phức tạp, chưa xác định được một nguyên nhân duy nhất.

Một số loại thuốc và tình trạng giảm lưu lượng máu đến đại tràng cũng có thể gây tổn thương, viêm.

Stress và chế độ ăn có thể làm triệu chứng nặng hơn nhưng không nên mặc định là nguyên nhân trực tiếp gây bệnh.

Điều trị cần dựa trên nguyên nhân, mức độ tổn thương và tình trạng sức khỏe của từng người.

1. Tổng hợp các nguyên nhân viêm đại tràng thường gặp

Viêm đại tràng được chia thành viêm đại tràng cấp tính và viêm đại tràng mạn tính dựa trên diễn biến bệnh. Viêm cấp tính thường khởi phát đột ngột, liên quan nhiều đến nhiễm trùng hoặc tác nhân gây tổn thương cấp; Trong khi viêm mạn tính kéo dài hoặc tái phát, có thể liên quan đến bệnh viêm ruột, rối loạn miễn dịch hoặc các nguyên nhân khác.

1.1 Viêm đại tràng cấp tính

Viêm đại tràng cấp tính có thể khởi phát đột ngột với các biểu hiện như đau bụng, tiêu chảy, sốt hoặc đi ngoài ra máu. Trong nhiều trường hợp, nguyên nhân liên quan đến nhiễm trùng đường tiêu hóa, nhưng cần phân biệt với những bệnh lý khác có triệu chứng tương tự.

• Nhiễm vi khuẩn, virus hoặc ký sinh trùng: Thực phẩm và nước uống nhiễm mầm bệnh có thể khiến đường ruột bị nhiễm trùng. Một số tác nhân như Salmonella, Shigella, Campylobacter, một số chủng E. coli và ký sinh trùng Entamoeba histolytica có thể gây viêm ruột hoặc đại tràng. 
• Viêm đại tràng liên quan đến kháng sinh: Kháng sinh có thể làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột. Trong một số trường hợp, người dùng thuốc bị nhiễm Clostridioides difficile, gây tiêu chảy và có thể dẫn đến viêm đại tràng. 
• Thiếu máu cục bộ đại tràng: Khi lưu lượng máu đến đại tràng giảm, mô ruột có thể bị tổn thương và viêm. Tình trạng này có thể liên quan đến bệnh mạch máu, tụt huyết áp hoặc các yếu tố làm giảm tưới máu ruột. Đau bụng đột ngột kèm đi ngoài ra máu là dấu hiệu cần được thăm khám khẩn cấp.

1.2 Nguyên nhân gây viêm đại tràng mạn tính

Viêm đại tràng kéo dài hoặc tái diễn có thể liên quan đến bệnh viêm ruột mạn tính, tác dụng của thuốc hoặc những tình trạng bệnh lý khác. Không phải mọi trường hợp tái phát đều bắt nguồn từ một đợt viêm cấp tính trước đó chưa điều trị khỏi.

• Viêm loét đại tràng: Đây là bệnh viêm ruột mạn tính gây viêm và loét lớp niêm mạc đại tràng. Nguyên nhân chính xác chưa được xác định hoàn toàn. Các nghiên cứu cho thấy bệnh có thể liên quan đến sự tương tác giữa yếu tố di truyền, phản ứng miễn dịch bất thường, hệ vi sinh đường ruột và môi trường. 
• Bệnh Crohn: Crohn là bệnh viêm ruột mạn tính có thể ảnh hưởng đến nhiều vị trí trong đường tiêu hóa, bao gồm đại tràng. Cơ chế bệnh có liên quan đến miễn dịch, di truyền, hệ vi sinh và môi trường. Người bệnh có thể đau bụng, tiêu chảy, sụt cân hoặc mệt mỏi. 
• Viêm liên quan đến thuốc hoặc các tình trạng khác: Một số thuốc có thể gây tổn thương đại tràng trong những hoàn cảnh nhất định. Ngoài ra, viêm đại tràng có thể xuất hiện sau xạ trị vùng bụng và chậu hoặc liên quan đến các bệnh lý đặc hiệu khác. 

2. Stress và chế độ ăn có phải nguyên nhân gây viêm đại tràng không?

Stress và chế độ ăn có thể ảnh hưởng đến hoạt động tiêu hóa, làm tăng cảm giác đau bụng, đầy hơi hoặc tiêu chảy ở một số người. Tuy nhiên, các yếu tố này không phải lúc nào cũng trực tiếp gây viêm niêm mạc đại tràng.

• Stress kéo dài: Căng thẳng có thể tác động đến trục não – ruột, giấc ngủ và cảm nhận đau. Ở người đã mắc bệnh viêm ruột, stress có thể liên quan đến tình trạng triệu chứng nặng lên. Dù vậy, không thể kết luận stress là nguyên nhân duy nhất gây bệnh.
• Rượu bia và thực phẩm khó dung nạp: Rượu bia, đồ ăn nhiều dầu mỡ hoặc một số thực phẩm có thể làm tăng khó chịu đường tiêu hóa ở từng người. Việc xuất hiện đau bụng hoặc tiêu chảy sau khi ăn không đồng nghĩa niêm mạc đại tràng đã bị viêm.
• Thực phẩm không bảo đảm vệ sinh: Đây là nguy cơ quan trọng vì có thể khiến người ăn nhiễm vi khuẩn, virus hoặc ký sinh trùng gây bệnh đường ruột.
• Yếu tố gia đình: Người có người thân mắc Crohn hoặc viêm loét đại tràng có thể có nguy cơ mắc bệnh cao hơn. Tuy nhiên, tiền sử gia đình không đồng nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh.

Theo Viện Quốc gia về Đái tháo đường, Tiêu hóa và Bệnh thận Hoa Kỳ (NIDDK), nguyên nhân chính xác của viêm loét đại tràng hiện chưa được xác định đầy đủ. Các yếu tố được cho là có vai trò gồm di truyền, phản ứng miễn dịch bất thường, hệ vi sinh đường ruột và môi trường. Điều này cho thấy không nên quy bệnh hoàn toàn cho stress hoặc một loại thực phẩm cụ thể.

Nguồn: NIDDK – Ulcerative Colitis; NIDDK – Eating, Diet, & Nutrition for Ulcerative Colitis.

3. Cách điều trị bệnh viêm đại tràng

Cách điều trị bệnh viêm đại tràng phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ viêm và tình trạng sức khỏe của người bệnh. Phương pháp điều trị có thể bao gồm dùng thuốc theo chỉ định, điều chỉnh chế độ ăn uống và sinh hoạt, đồng thời xử lý nguyên nhân gây bệnh hoặc biến chứng nếu có.

• Điều trị viêm đại tràng do nhiễm trùng: Người bệnh có thể cần bù nước, bổ sung điện giải và điều chỉnh chế độ ăn trong thời gian hồi phục. Kháng sinh hoặc thuốc điều trị ký sinh trùng chỉ được sử dụng khi có chỉ định phù hợp với tác nhân nghi ngờ hoặc đã xác định. Không tự dùng kháng sinh, thuốc cầm tiêu chảy hay thuốc chống viêm khi chưa được đánh giá, nhất là khi có sốt hoặc đi ngoài ra máu.
• Điều trị viêm loét đại tràng và Crohn: Bác sĩ có thể chỉ định thuốc chống viêm, thuốc điều hòa miễn dịch hoặc thuốc sinh học tùy loại bệnh và mức độ hoạt động. Người bệnh cần tuân thủ phác đồ và tái khám định kỳ. Một số trường hợp có biến chứng hoặc không đáp ứng điều trị nội khoa có thể cần can thiệp phẫu thuật.
• Điều trị viêm đại tràng do thiếu máu cục bộ hoặc thuốc: Hướng xử trí phụ thuộc mức độ tổn thương và nguyên nhân nền. Người bệnh có thể cần điều trị tại bệnh viện, theo dõi biến chứng hoặc điều chỉnh thuốc dưới hướng dẫn của bác sĩ. Không tự ngừng các thuốc đang dùng nếu chưa được tư vấn.
• Chăm sóc hỗ trợ: Người bệnh nên uống đủ nước, bù điện giải khi tiêu chảy, ăn thức ăn được chế biến an toàn và theo dõi những món làm triệu chứng tăng lên. Trong đợt bệnh cấp tính, chế độ ăn cần được điều chỉnh theo khả năng dung nạp. Người bệnh suy dinh dưỡng, sụt cân hoặc mắc bệnh mạn tính nên được tư vấn dinh dưỡng phù hợp.

4. Làm thế nào để xác định nguyên nhân viêm đại tràng?

Để xác định nguyên nhân viêm đại tràng, người bệnh cần được bác sĩ thăm khám, đánh giá triệu chứng, tiền sử bệnh và thực hiện các xét nghiệm cần thiết. Các phương pháp thường được sử dụng gồm xét nghiệm phân, xét nghiệm máu, nội soi đại tràng và sinh thiết khi có chỉ định. Việc lựa chọn phương pháp phụ thuộc vào triệu chứng và nguyên nhân nghi ngờ.

• Thăm khám lâm sàng: Bác sĩ khai thác thời gian đau bụng, số lần đi ngoài, tính chất phân, tình trạng sốt, sụt cân, tiền sử dùng thuốc và các yếu tố nguy cơ.
• Xét nghiệm phân: Giúp phát hiện một số tác nhân gây nhiễm trùng như vi khuẩn, ký sinh trùng; Đồng thời, xét nghiệm calprotectin trong phân có thể hỗ trợ đánh giá tình trạng viêm đường ruột.
• Xét nghiệm máu: Đánh giá dấu hiệu viêm, thiếu máu, mất nước và rối loạn điện giải nếu có.
• Nội soi đại tràng và sinh thiết: Giúp quan sát trực tiếp niêm mạc, xác định vị trí và mức độ tổn thương; Mẫu mô sinh thiết hỗ trợ phân biệt viêm loét đại tràng, bệnh Crohn và một số bệnh lý khác.
• Chẩn đoán hình ảnh: Siêu âm, chụp CT hoặc MRI có thể được chỉ định khi nghi ngờ biến chứng hoặc tổn thương ở thành ruột và các cơ quan lân cận.

5. Khi nào cần đi khám vì nghi viêm đại tràng?

Người bệnh nên đi khám khi xuất hiện các triệu chứng nghi viêm đại tràng như đau bụng kéo dài hoặc tái diễn, tiêu chảy, táo bón, mót đại tiện, phân có chất nhầy hoặc máu. Cần đến cơ sở y tế ngay nếu đau bụng dữ dội, đi ngoài ra máu nhiều, sốt cao, bụng chướng hoặc có dấu hiệu mất nước.

• Triệu chứng kéo dài hoặc tái phát: Đau bụng nhiều lần, rối loạn đại tiện không cải thiện hoặc thường xuyên đầy hơi, mót đi ngoài.
• Thay đổi bất thường ở phân: Phân có máu, chất nhầy, tiêu chảy kéo dài hoặc thay đổi thói quen đại tiện không rõ nguyên nhân.
• Dấu hiệu toàn thân: Mệt mỏi kéo dài, chán ăn, sụt cân không chủ ý hoặc sốt kèm triệu chứng tiêu hóa.
• Dấu hiệu cảnh báo khẩn cấp: Đau bụng dữ dội, bụng căng chướng, nôn liên tục, đi ngoài ra máu nhiều, chóng mặt hoặc tiểu ít.

6. Câu hỏi thường gặp về nguyên nhân viêm đại tràng

Viêm đại tràng có phải do ăn uống không vệ sinh không?

Có thể. Thực phẩm hoặc nước uống nhiễm mầm bệnh có thể gây nhiễm trùng đường ruột và viêm đại tràng. Tuy nhiên, bệnh viêm ruột mạn tính và thiếu máu cục bộ có cơ chế khác, không thể giải thích chỉ bằng vệ sinh ăn uống.

Viêm đại tràng có di truyền không?

Một số bệnh viêm ruột mạn tính như Crohn và viêm loét đại tràng có yếu tố di truyền. Người có người thân mắc bệnh có thể tăng nguy cơ, nhưng không có nghĩa bệnh chắc chắn xuất hiện ở mọi thành viên trong gia đình.

Stress có làm viêm đại tràng nặng hơn không?

Stress có thể ảnh hưởng đến triệu chứng tiêu hóa và liên quan đến đợt bùng phát ở một số người mắc bệnh viêm ruột. Tuy nhiên, stress không phải nguyên nhân duy nhất và không thay thế việc tìm kiếm tác nhân gây bệnh.

Nội soi dạ dày đại tràng combo giá bao nhiêu? Cần lưu ý những gì 

Bác sĩ Khánh chỉ rõ 7 điều cần biết trước khi nội soi dạ dày, đại tràng 

Quy trình nội soi dạ dày đại tràng tại Tiêu Hóa Việt cùng Bác sĩ CKI Nguyễn Quốc Khánh