Xét nghiệm máu ẩn trong phân (FIT) có thay được nội soi không?

Xét nghiệm máu ẩn trong phân (FIT) không thể thay thế hoàn toàn nội soi đại tràng vì chỉ giúp phát hiện lượng máu rất nhỏ trong phân, không quan sát trực tiếp được polyp hoặc tổn thương trong ruột. Tuy nhiên, FIT có thể được sử dụng thay cho nội soi trong bước sàng lọc ban đầu ở người có nguy cơ ung thư đại trực tràng trung bình và chưa có triệu chứng. Nếu FIT dương tính, người bệnh cần nội soi đại tràng để xác định nguyên nhân.

FIT: Xét nghiệm tìm máu ẩn trong phân, không xâm lấn và có thể tự lấy mẫu tại nhà.

Nội soi đại tràng: Giúp quan sát trực tiếp niêm mạc, phát hiện polyp, viêm loét hoặc khối u và có thể sinh thiết, cắt polyp khi cần.

FIT dương tính: Cần thực hiện nội soi đại tràng để tìm nguyên nhân chảy máu.

FIT âm tính: Không loại trừ hoàn toàn polyp hoặc ung thư đại trực tràng.

Tần suất: Người có nguy cơ trung bình lựa chọn FIT để sàng lọc thường cần thực hiện hằng năm.

1. Xét nghiệm máu ẩn trong phân (FIT) là gì và phát hiện được những gì?

FIT (Fecal Immunochemical Test) là xét nghiệm sử dụng phương pháp miễn dịch để phát hiện hemoglobin của người, một thành phần trong hồng cầu, xuất hiện với lượng nhỏ trong phân. Xét nghiệm giúp nhận biết tình trạng chảy máu đường tiêu hóa dưới mà mắt thường không quan sát được.

Thông thường, khi niêm mạc đại trực tràng xuất hiện polyp, viêm loét hoặc khối u, các mạch máu tại vùng tổn thương có thể bị ảnh hưởng và gây chảy máu. Lượng máu này đôi khi rất ít, không khiến phân đổi màu rõ rệt nhưng vẫn có thể được FIT phát hiện.

Xét nghiệm FIT có thể phát hiện dấu hiệu chảy máu liên quan đến:

• Polyp đại trực tràng: Một số polyp có thể chảy máu khi phân di chuyển qua vị trí tổn thương.
• Ung thư đại trực tràng: Khối u có thể gây chảy máu vi thể ngay cả khi người bệnh chưa nhìn thấy máu trong phân.
• Viêm loét đại trực tràng: Niêm mạc bị viêm hoặc tổn thương có thể gây xuất huyết.
• Bệnh trĩ và tổn thương hậu môn: Có thể gây chảy máu và khiến kết quả FIT dương tính.
• Một số bệnh lý khác: Các tổn thương gây chảy máu ở đường tiêu hóa dưới cũng có thể được phát hiện.

Tuy nhiên, FIT chỉ xác định sự hiện diện của máu trong mẫu phân, không cho biết máu xuất phát từ vị trí nào hoặc nguyên nhân cụ thể.

2. Vì sao xét nghiệm FIT không phát hiện được tất cả polyp và ung thư đại trực tràng?

FIT có thể bỏ sót polyp và một số trường hợp ung thư đại trực tràng vì không phải tổn thương nào cũng chảy máu liên tục. Kết quả xét nghiệm chỉ phản ánh lượng máu được phát hiện trong mẫu phân tại thời điểm lấy.

Những nguyên nhân khiến FIT có thể bỏ sót tổn thương gồm:

• Polyp chưa chảy máu: Nhiều polyp nhỏ hoặc tổn thương tiền ung thư không gây chảy máu nên FIT có thể âm tính.
• Chảy máu không liên tục: Một số tổn thương chỉ chảy máu từng đợt, khiến mẫu phân được lấy đúng thời điểm không có máu.
• Lượng máu quá ít: Nồng độ hemoglobin trong phân có thể thấp hơn ngưỡng phát hiện của xét nghiệm.
• Chất lượng mẫu: Việc lấy mẫu, bảo quản hoặc vận chuyển không đúng hướng dẫn có thể ảnh hưởng đến kết quả.

Theo báo cáo tổng hợp bằng chứng của Lực lượng Đặc nhiệm Dịch vụ Dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF, 2021), một số loại FIT có độ nhạy trung bình khoảng 74% trong phát hiện ung thư đại trực tràng và khoảng 23% đối với u tuyến tiến triển. Các con số này phụ thuộc loại xét nghiệm, ngưỡng phát hiện và nhóm người được nghiên cứu.

Vì vậy, FIT phù hợp để sàng lọc ban đầu nhưng không thể thay thế khả năng quan sát, sinh thiết và cắt polyp của nội soi đại tràng.

3. So sánh xét nghiệm FIT và nội soi đại tràng

FIT và nội soi đại tràng đều có vai trò trong sàng lọc ung thư đại trực tràng nhưng khác nhau về cách thực hiện, khả năng phát hiện bệnh và xử lý tổn thương. FIT thuận tiện cho việc sàng lọc định kỳ, trong khi nội soi cung cấp thông tin trực tiếp và chi tiết hơn về tình trạng đại trực tràng.

Các mốc sàng lọc tham khảo dựa trên hướng dẫn của Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS, 2026), không áp dụng giống nhau cho người có triệu chứng hoặc nguy cơ cao.

Theo bài viết 4 điều cần biết khi khám sàng lọc ung thư đại trực tràng, Báo Sức khỏe & Đời sống cho biết: “Nội soi đại tràng cho phép bác sĩ quan sát toàn bộ niêm mạc đại tràng.”

Đây là điểm khác biệt quan trọng vì bác sĩ có thể trực tiếp phát hiện tổn thương, đánh giá kích thước, vị trí và thực hiện sinh thiết hoặc cắt polyp phù hợp ngay trong quá trình nội soi.

4. Những ai có thể lựa chọn xét nghiệm FIT thay cho nội soi sàng lọc ban đầu?

FIT phù hợp với người có nguy cơ ung thư đại trực tràng trung bình, chưa có triệu chứng bất thường và muốn thực hiện sàng lọc định kỳ bằng phương pháp đơn giản. Người có nguy cơ cao hoặc đang xuất hiện triệu chứng nghi ngờ bệnh lý đại trực tràng cần được bác sĩ đánh giá trước khi lựa chọn xét nghiệm.

Nhóm có thể lựa chọn FIT

• Người trong độ tuổi cần sàng lọc ung thư đại trực tràng định kỳ.
• Người không có triệu chứng tiêu hóa bất thường.
• Người không có tiền sử cá nhân mắc ung thư đại trực tràng hoặc polyp nguy cơ cao.
• Người không có tiền sử gia đình hoặc yếu tố di truyền làm tăng nguy cơ rõ rệt.
• Người chưa muốn thực hiện nội soi ngay nhưng có khả năng tuân thủ xét nghiệm FIT hằng năm và nội soi khi kết quả bất thường.

Theo Hướng dẫn sàng lọc ung thư đại trực tràng năm 2026 của Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS), người có nguy cơ trung bình được khuyến nghị bắt đầu sàng lọc từ 45 tuổi. FIT độ nhạy cao thực hiện hằng năm là một trong các lựa chọn được khuyến nghị.

Đây là hướng dẫn quốc tế tham khảo. Tại Việt Nam, độ tuổi bắt đầu và phương pháp sàng lọc nên được cân nhắc theo tình trạng sức khỏe, tiền sử gia đình và đánh giá của bác sĩ.

Nhóm không nên chỉ dựa vào FIT

Những người sau cần được thăm khám chuyên khoa để cân nhắc nội soi hoặc các kiểm tra phù hợp:

• Có người thân mắc ung thư đại trực tràng, đặc biệt là người thân trực hệ được chẩn đoán khi còn trẻ.
• Từng phát hiện hoặc cắt bỏ polyp đại trực tràng cần theo dõi.
• Có tiền sử ung thư đại trực tràng.
• Mắc bệnh viêm ruột mạn tính như viêm loét đại tràng hoặc bệnh Crohn.
• Có hội chứng di truyền làm tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng.
• Xuất hiện các triệu chứng như đi ngoài ra máu, thiếu máu thiếu sắt không rõ nguyên nhân, thay đổi thói quen đại tiện kéo dài hoặc sụt cân không chủ ý.

Đặc biệt, nếu đã xuất hiện triệu chứng nghi ngờ bệnh lý đại trực tràng, người bệnh cần được khám để tìm nguyên nhân thay vì chỉ làm FIT rồi tự đánh giá kết quả.

5. Xét nghiệm FIT dương tính có phải bị ung thư đại trực tràng không?

FIT dương tính không đồng nghĩa với ung thư đại trực tràng mà cho biết mẫu phân có dấu hiệu chứa máu. Nguyên nhân có thể là polyp, viêm loét, bệnh trĩ hoặc ung thư; cần nội soi đại tràng để xác định chính xác.

Khi nhận được kết quả FIT dương tính, người bệnh nên:

• Đặt lịch khám chuyên khoa tiêu hóa: Bác sĩ đánh giá triệu chứng, tiền sử bệnh và yếu tố nguy cơ.
• Thực hiện nội soi đại tràng: Giúp xác định vị trí và nguyên nhân gây chảy máu.
• Sinh thiết khi cần: Nếu phát hiện tổn thương nghi ngờ, bác sĩ có thể lấy mẫu mô để xét nghiệm.
• Xử lý polyp phù hợp: Một số polyp có thể được cắt bỏ ngay trong quá trình nội soi.
• Theo dõi và điều trị: Kế hoạch tiếp theo phụ thuộc kết quả nội soi và các xét nghiệm liên quan.

Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS) nhấn mạnh trong bài Colorectal Cancer Screening Tests: “Nếu kết quả xét nghiệm phân bất thường, bạn vẫn cần nội soi đại tràng để kiểm tra có mắc ung thư đại trực tràng hay không.”

Điều này có nghĩa là FIT chỉ là bước sàng lọc. Khi kết quả dương tính, nội soi giúp hoàn tất quá trình kiểm tra và xác định nguyên nhân.

6. Cách lấy mẫu xét nghiệm FIT đúng và những lưu ý cần biết

Xét nghiệm FIT thường có thể thực hiện bằng cách lấy một lượng nhỏ phân bằng bộ dụng cụ chuyên dụng, sau đó gửi mẫu đến phòng xét nghiệm. Việc lấy và bảo quản đúng hướng dẫn giúp hạn chế những sai lệch không cần thiết.

Các bước lấy mẫu FIT

• Bước 1 – Chuẩn bị bộ dụng cụ: Kiểm tra ống lấy mẫu, que lấy mẫu, nhãn thông tin và hướng dẫn sử dụng.
• Bước 2 – Hứng mẫu phân: Đi đại tiện vào dụng cụ sạch, tránh để phân tiếp xúc trực tiếp với nước trong bồn cầu hoặc lẫn nước tiểu.
• Bước 3 – Lấy mẫu: Sử dụng que chuyên dụng lấy lượng phân theo hướng dẫn của bộ xét nghiệm.
• Bước 4 – Đóng và ghi thông tin: Đưa que lấy mẫu vào ống đựng, đóng kín và ghi thông tin cần thiết.
• Bước 5 – Gửi mẫu: Bảo quản và chuyển mẫu đến phòng xét nghiệm đúng thời gian, nhiệt độ được hướng dẫn.

7. Câu hỏi thường gặp về xét nghiệm máu ẩn trong phân FIT

Xét nghiệm FIT có phát hiện ung thư dạ dày không?

Xét nghiệm FIT (Fecal Immunochemical Test – tìm máu ẩn trong phân) không dùng để phát hiện trực tiếp ung thư dạ dày.

Bị bệnh trĩ có làm kết quả FIT dương tính không?

Bệnh trĩ chảy máu có thể khiến FIT dương tính, nhưng không thể mặc định kết quả bất thường chỉ do trĩ. Người bệnh vẫn cần được bác sĩ đánh giá và nội soi đại tràng khi có chỉ định, đặc biệt sau FIT dương tính trong chương trình sàng lọc.

Đã nội soi đại tràng bình thường thì có cần làm FIT hằng năm không?

Nếu nội soi đại tràng chất lượng tốt, kết quả bình thường và thuộc nhóm nguy cơ trung bình, bạn thường không cần làm FIT hằng năm trong khoảng thời gian sàng lọc bằng nội soi được khuyến nghị. Lịch kiểm tra tiếp theo sẽ thay đổi nếu xuất hiện triệu chứng hoặc yếu tố nguy cơ mới.

Xét nghiệm FIT có cần nhịn ăn không?

Thông thường, FIT không yêu cầu nhịn ăn và không cần kiêng thực phẩm trước khi lấy mẫu. Tuy nhiên, bạn vẫn nên đọc hướng dẫn của bộ xét nghiệm hoặc phòng xét nghiệm đang sử dụng.

Nội soi đại tràng có phát hiện ung thư và polyp không? 

Trước khi nội soi đại tràng nên hỏi bác sĩ những gì? 

Sợ nội soi đại tràng vì xấu hổ và đau thì làm sao? 

Khi nào cần nội soi đại tràng, ai nên đi soi?